Hệ thống nghiên cứu khoa học là gì?

Cách tiếp cận theo hệ thống cũng phù hợp với cách các tổ chức quốc tế mô tả môi trường nghiên cứu hiện đại. OECD chuẩn hóa việc nhận diện và đo lường các nguồn lực dành cho R&D qua Frascati Manual; UNESCO đặt nghiên cứu trong một môi trường gồm chính sách, hạ tầng, đào tạo, cơ chế khuyến khích và hợp tác; trong khi Ủy ban châu Âu coi hạ tầng nghiên cứu là các cơ sở cung cấp tài nguyên và dịch vụ cho cộng đồng khoa học.

Hệ thống nghiên cứu khoa học được hiểu như thế nào?

Điểm cốt lõi của khái niệm này nằm ở từ “hệ thống”. Một hoạt động nghiên cứu không chỉ cần phương pháp khoa học. Để một câu hỏi nghiên cứu có thể trở thành kết quả đáng tin cậy, nhà nghiên cứu còn phải tiếp cận nhân lực, kinh phí, thiết bị hoặc dữ liệu, tuân thủ những yêu cầu thích hợp, quản lý bằng chứng, trao đổi với cộng đồng chuyên môn và đưa kết quả qua các cơ chế đánh giá.

Vì vậy, hệ thống nghiên cứu khoa học có thể được xem như môi trường làm cho các hoạt động đó kết nối được với nhau. Quan hệ giữa các thành phần mang tính phụ thuộc: tài trợ tạo điều kiện triển khai nhưng cần hạ tầng để biến nguồn lực thành hoạt động; hạ tầng tạo khả năng nghiên cứu nhưng phải có chính sách tiếp cận và nhân lực đủ năng lực; dữ liệu tạo bằng chứng nhưng phải được quản lý và kiểm tra; công bố truyền tải tri thức nhưng chất lượng của kết quả còn phụ thuộc vào liêm chính, phản biện và cơ chế đánh giá.

Frascati Manual của OECD là chuẩn quốc tế quan trọng để đo lường các nguồn lực R&D, bao gồm những khái niệm, phân loại và hướng dẫn về cách R&D được thực hiện và tài trợ. Tuy nhiên, việc đo nguồn lực R&D chỉ phản ánh một phần của môi trường nghiên cứu; một hệ thống nghiên cứu theo nghĩa rộng còn chứa các quan hệ quản trị, hạ tầng, dịch vụ, quy tắc và dòng lưu chuyển tri thức.

Các thành phần cấu thành một hệ thống nghiên cứu khoa học

Cấu trúc cụ thể thay đổi theo trường đại học, viện nghiên cứu, lĩnh vực hoặc quy mô quốc gia, nhưng có thể nhận diện năm nhóm thành phần chính:

• Chủ thể nghiên cứu và các tổ chức liên quan: Nhà nghiên cứu, nhóm nghiên cứu, trường đại học, viện nghiên cứu, cơ quan tài trợ, đơn vị quản lý, thư viện, nhà xuất bản khoa học và các bộ phận chuyên môn hỗ trợ hoạt động nghiên cứu
• Quản trị và nguồn lực: Chính sách nghiên cứu, định hướng ưu tiên, ngân sách, chương trình tài trợ, cơ chế phân bổ nguồn lực, quản lý dự án và các hình thức khuyến khích cần thiết để nghiên cứu được khởi tạo và duy trì
• Hạ tầng và dịch vụ nghiên cứu: Phòng thí nghiệm, thiết bị khoa học, bộ sưu tập, kho lưu trữ, dữ liệu, hệ thống tính toán, mạng truyền thông và các dịch vụ cho phép cộng đồng nghiên cứu tiếp cận tài nguyên cần thiết. Ủy ban châu Âu sử dụng một phạm vi tương tự khi định nghĩa research infrastructures.
• Quy tắc về chất lượng, đạo đức và liêm chính: Các cơ chế giúp nghiên cứu được tiến hành có trách nhiệm, xử lý thích hợp những vấn đề về đạo đức, dữ liệu, trách nhiệm học thuật và độ tin cậy của hồ sơ khoa học. Science Europe xem liêm chính nghiên cứu là nền tảng của những hệ thống nghiên cứu mạnh và đáng tin cậy.
• Lưu chuyển, đánh giá và tái sử dụng tri thức: Các kênh công bố, phản biện, lưu trữ, chia sẻ dữ liệu, trao đổi chuyên môn, đánh giá nghiên cứu và những cơ chế giúp kết quả có thể được kiểm chứng hoặc tiếp tục sử dụng. UNESCO nhấn mạnh khả năng tiếp cận, chia sẻ, đánh giá và truyền thông tri thức trong khuôn khổ khoa học mở.

Điều quan trọng là các thành phần này không phải những khối độc lập. Chúng chỉ tạo thành một hệ thống khi tồn tại cơ chế để con người, nguồn lực, hạ tầng, quy tắc và thông tin tương tác với nhau trong cùng một chu trình nghiên cứu.

Hệ thống nghiên cứu khoa học vận hành theo chu trình nào?

Có thể hình dung hoạt động của hệ thống như một chuỗi chuyển đổi. Một nhu cầu hoặc câu hỏi khoa học trước hết phải được hình thành thành đề xuất nghiên cứu. Đề xuất đó tiếp tục đi qua các cơ chế lựa chọn, tài trợ hoặc phê duyệt phù hợp; sau đó nhà nghiên cứu cần tiếp cận nhân lực, thiết bị, dữ liệu và kiến thức cần thiết để thực hiện công việc.

Trong quá trình nghiên cứu, hệ thống tiếp tục hỗ trợ quản lý dữ liệu, chất lượng, liêm chính và những yêu cầu đạo đức thích hợp. Khi có kết quả, tri thức được kiểm tra, trình bày, công bố hoặc lưu trữ. Các kết quả sau đó có thể được cộng đồng chuyên môn đánh giá, sử dụng lại, kết hợp với bằng chứng mới hoặc trở thành đầu vào cho một câu hỏi nghiên cứu tiếp theo.

UNESCO mô tả khoa học mở theo một logic tương tự khi yêu cầu các cơ chế hỗ trợ được triển khai xuyên suốt các giai đoạn của quá trình khoa học, bao gồm môi trường chính sách, hạ tầng, đào tạo, cơ chế khuyến khích và hợp tác. UNESCO đồng thời lưu ý rằng việc chia sẻ không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với mở hoàn toàn: dữ liệu và tri thức có thể cần hạn chế truy cập để bảo vệ quyền con người, tính bảo mật, dữ liệu cá nhân hoặc sở hữu trí tuệ.

Do đó, hệ thống nghiên cứu không nên được hình dung như một dây chuyền tuyến tính tuyệt đối. Nghiên cứu thường có vòng phản hồi: đánh giá có thể làm thay đổi thiết kế nghiên cứu, dữ liệu mới có thể buộc nhóm nghiên cứu sửa giả thuyết, còn kết quả của một dự án có thể tạo ra vấn đề cho dự án kế tiếp. Chức năng của hệ thống là tạo điều kiện để những vòng phản hồi đó diễn ra có kiểm soát và có bằng chứng.

Các chức năng hỗ trợ chính của hệ thống nghiên cứu khoa học

Hỗ trợ định hướng, lựa chọn và phân bổ nguồn lực

Một chức năng nền tảng là chuyển các mục tiêu khoa học thành hoạt động có thể triển khai. Điều này bao gồm xây dựng định hướng, tiếp nhận đề xuất, tổ chức tài trợ, phân bổ nhân lực và theo dõi việc sử dụng nguồn lực.

Ở cấp hệ thống, tài trợ không chỉ là cấp tiền. Nguồn lực cần được kết nối với năng lực thực hiện, hạ tầng và thời gian cần thiết. OECD cho thấy tài chính và nhân lực là hai nhóm nguồn lực R&D được đo lường có hệ thống, trong đó dữ liệu về chi tiêu R&D và nhân sự R&D được phân tách theo khu vực và nhiều đặc điểm khác nhau.

Hỗ trợ tiếp cận hạ tầng, công cụ và dữ liệu

Nghiên cứu hiện đại có thể phụ thuộc vào thiết bị vật lý, phòng thí nghiệm, dữ liệu chuyên ngành, kho lưu trữ, năng lực tính toán hoặc mạng truyền thông. Vì vậy, một hệ thống hỗ trợ tốt không chỉ sở hữu tài nguyên mà còn phải tạo điều kiện để đúng người có thể tiếp cận và sử dụng chúng theo những quy tắc phù hợp.

Ủy ban châu Âu xác định hạ tầng nghiên cứu có thể là cơ sở tập trung, phân tán hoặc ảo và bao gồm thiết bị lớn, bộ sưu tập, kho lưu trữ, dữ liệu khoa học, hệ thống tính toán và mạng truyền thông. Điều này cho thấy “hạ tầng” rộng hơn nhiều so với phòng thí nghiệm vật lý.

Hỗ trợ chất lượng, đạo đức và liêm chính nghiên cứu

Hệ thống còn phải bảo vệ độ tin cậy của quá trình tạo tri thức. Chức năng này có thể biểu hiện qua hướng dẫn nghiên cứu có trách nhiệm, xem xét đạo đức khi cần thiết, đào tạo, quản lý xung đột lợi ích, xử lý hành vi sai lệch và duy trì những chuẩn mực giúp hồ sơ nghiên cứu có thể được tin cậy.

Science Europe nhấn mạnh rằng liêm chính nghiên cứu gắn trực tiếp với hệ thống nghiên cứu đáng tin cậy và với mục tiêu hỗ trợ nghiên cứu chất lượng cao. Điều đó cho thấy liêm chính không phải công đoạn kiểm tra bổ sung ở cuối dự án mà là điều kiện phải hiện diện trong cách nghiên cứu được thiết kế, thực hiện và truyền đạt.

Hỗ trợ năng lực và hợp tác khoa học

Hệ thống nghiên cứu cũng tạo điều kiện để con người phát triển năng lực và phối hợp. Đào tạo phương pháp, kỹ năng dữ liệu, năng lực số, sử dụng thiết bị, quản trị nghiên cứu và hợp tác liên ngành đều có thể ảnh hưởng đến khả năng biến hạ tầng hoặc kinh phí thành kết quả khoa học thực tế.

UNESCO đưa đầu tư vào đào tạo, giáo dục, năng lực số, xây dựng năng lực và hợp tác nhiều bên vào các nhóm hành động quan trọng để hỗ trợ khoa học mở. Điều này phản ánh một nguyên lý rộng hơn: tài nguyên nghiên cứu chỉ phát huy giá trị khi có con người đủ năng lực và có cơ chế phối hợp để sử dụng chúng.

Hỗ trợ công bố, chia sẻ và đánh giá kết quả

Kết quả nghiên cứu cần được đưa vào dòng lưu chuyển tri thức thay vì kết thúc khi dự án hoàn thành. Các dịch vụ xuất bản, kho lưu trữ, quản lý dữ liệu, phản biện, đánh giá và truyền thông khoa học giúp kết quả trở nên có thể tiếp cận, kiểm tra hoặc tái sử dụng trong phạm vi thích hợp.

UNESCO coi khả năng tiếp cận tri thức, chia sẻ thông tin, đánh giá và truyền thông là những thành phần của môi trường khoa học mở, nhưng đồng thời duy trì nguyên tắc mở phù hợp với các giới hạn pháp lý, đạo đức và bảo mật.

Vì sao sự liên kết giữa các thành phần quyết định cách hệ thống vận hành?

Một hệ thống có thể sở hữu nhiều nguồn lực nhưng vẫn hoạt động kém liên kết nếu từng thành phần được tổ chức riêng rẽ. Có kinh phí nhưng không có thiết bị hoặc nhân lực thích hợp sẽ tạo điểm nghẽn. Có hạ tầng hiện đại nhưng quy trình tiếp cận không rõ ràng có thể khiến năng lực đó bị sử dụng dưới mức tiềm năng. Có yêu cầu chia sẻ dữ liệu nhưng thiếu kho lưu trữ, hướng dẫn và kỹ năng quản lý dữ liệu cũng khiến chính sách khó chuyển thành thực hành.

OECD lưu ý rằng hạ tầng nghiên cứu là những đầu tư dài hạn và để phát triển bền vững cần nhiều hơn nguồn tài chính: mô hình vận hành, quản lý xây dựng và khai thác, chính sách dữ liệu mở cũng như môi trường chính sách nghiên cứu đều có vai trò.

UNESCO cũng nhấn mạnh nhu cầu phối hợp giữa chính sách, tài trợ, đánh giá nghề nghiệp, hạ tầng và dịch vụ hỗ trợ, thay vì xem từng yếu tố như một sáng kiến tách biệt. Ở góc độ hệ thống, đây chính là cơ chế liên kết: quyết định tại một thành phần làm thay đổi điều kiện hoạt động của những thành phần khác.

Vì vậy, giá trị của hệ thống nghiên cứu không nằm đơn thuần ở số lượng đơn vị hoặc công cụ mà nó sở hữu. Điều quan trọng hơn là các thành phần có tạo thành một đường đi tương đối liền mạch cho nghiên cứu hay không: từ ý tưởng, nguồn lực và thực hiện đến kiểm chứng, lưu giữ, truyền bá và phản hồi.

Cách hiểu đúng và giới hạn của khái niệm hệ thống nghiên cứu khoa học

Trước hết, hệ thống nghiên cứu khoa học không đồng nghĩa với phương pháp nghiên cứu khoa học. Phương pháp trả lời câu hỏi nghiên cứu sẽ được tiến hành bằng cách nào; hệ thống trả lời những chủ thể, nguồn lực, thiết chế và dịch vụ nào giúp toàn bộ hoạt động đó có thể diễn ra.

Khái niệm này cũng không đồng nghĩa với hạ tầng nghiên cứu. Hạ tầng chỉ là một cấu phần của hệ thống. Theo định nghĩa của Ủy ban châu Âu, hạ tầng nghiên cứu tập trung vào các cơ sở, tài nguyên và dịch vụ được cộng đồng khoa học sử dụng, trong khi hệ thống theo nghĩa rộng còn bao gồm tài trợ, quản trị, con người, liêm chính, đánh giá và cơ chế lưu chuyển tri thức.

Tương tự, một phần mềm quản lý đề tài, cơ sở dữ liệu công bố hay cổng thông tin nghiên cứu có thể là công cụ hỗ trợ của hệ thống nhưng bản thân nó chưa phải toàn bộ hệ thống nghiên cứu khoa học. Cách phân biệt này đặc biệt quan trọng khi thuật ngữ “hệ thống” được sử dụng trong bối cảnh chuyển đổi số.

Ở cấp một trường đại học, hệ thống có thể biểu hiện qua các nhóm nghiên cứu, đơn vị quản lý khoa học, cơ chế tài trợ, phòng thí nghiệm, thư viện, kho dữ liệu, hội đồng chuyên môn và những quy trình hỗ trợ công bố. Ở quy mô lớn hơn, các thành phần tương tự có thể được phân bố giữa nhiều tổ chức và liên kết bằng chính sách, cơ chế tài trợ, mạng lưới hạ tầng hoặc tiêu chuẩn chung.

Khi đánh giá hệ thống, cũng cần phân biệt giữa đo nguồn lực và đánh giá toàn bộ khả năng vận hành. OECD có các thước đo chuẩn hóa như chi tiêu nội địa cho R&D (GERD) và nhân lực R&D, trong đó nhân lực có thể được biểu thị bằng số người hoặc tương đương toàn thời gian. Những chỉ số này hữu ích để lượng hóa nguồn lực nhưng không tự động phản ánh đầy đủ chất lượng quản trị, khả năng tiếp cận hạ tầng, liêm chính, hợp tác hay khả năng lưu chuyển tri thức.

Vì thế, khi gặp cụm từ “hệ thống nghiên cứu khoa học”, cách đọc chính xác nhất là xác định phạm vi hệ thống đang được nói tới và những chức năng mà hệ thống đó phải hỗ trợ. Điều này tránh hai cách hiểu quá hẹp: coi hệ thống chỉ là phần mềm, hoặc coi hệ thống chỉ là tập hợp các cơ sở nghiên cứu.

Hệ thống nghiên cứu khoa học có thể được hiểu là môi trường có tổ chức kết nối chủ thể, quản trị, nguồn lực, hạ tầng, quy tắc và dòng lưu chuyển tri thức để hoạt động nghiên cứu được hình thành, thực hiện, kiểm chứng, công bố và tiếp tục sử dụng. Bản chất của nó nằm ở sự liên kết giữa các thành phần chứ không phải ở một công cụ hay một tổ chức riêng lẻ.

Các chức năng hỗ trợ quan trọng vì thế trải rộng từ định hướng và tài trợ, cung cấp hạ tầng và dữ liệu, bảo đảm chất lượng và liêm chính, phát triển năng lực và hợp tác đến công bố, chia sẻ và đánh giá kết quả. Khi các chức năng này phối hợp tốt, nhà nghiên cứu có một môi trường tương đối liền mạch để biến câu hỏi khoa học thành tri thức có thể kiểm tra và sử dụng; khi một mắt xích bị tách rời, hiệu quả của những nguồn lực còn lại cũng có thể bị hạn chế.