Phân biệt thiết kế nghiên cứu và phương pháp luận

Một cách nhớ hữu ích là: phương pháp luận thiên về “vì sao nghiên cứu theo logic này?”, thiết kế nghiên cứu thiên về “nghiên cứu phải được tổ chức như thế nào?”, còn phương pháp cụ thể trả lời “sẽ thực hiện những thao tác nào?”. Tuy nhiên, ranh giới thuật ngữ không hoàn toàn giống nhau giữa mọi ngành, vì vậy nên phân biệt chúng bằng vai trò thay vì chỉ dựa vào tên gọi.

Khác biệt cốt lõi nằm ở vai trò định hướng và tổ chức

Trong cách dùng phổ biến của tài liệu phương pháp nghiên cứu, phương pháp luận nằm ở tầng lập luận, còn thiết kế nghiên cứu nằm ở tầng cấu trúc nghiên cứu.

Phương pháp luận xác lập cơ sở để nhà nghiên cứu giải thích tại sao một loại bằng chứng, cách tiếp cận hoặc logic phân tích nhất định có thể trả lời câu hỏi nghiên cứu. Nó liên quan đến quan niệm về cách tạo ra tri thức, loại dữ liệu được xem là phù hợp và cách lý giải dữ liệu đó.

Thiết kế nghiên cứu có nhiệm vụ khác. Nó xác định nghiên cứu sẽ được sắp xếp ra sao để biến câu hỏi thành một quá trình tạo và kiểm tra bằng chứng có hệ thống. Thiết kế quyết định cấu trúc quan sát, so sánh, thời gian, đơn vị nghiên cứu và mối liên kết giữa thu thập dữ liệu với phân tích.

Vì vậy, hai khái niệm không khác nhau chủ yếu ở việc cái nào “có nhiều kỹ thuật hơn”, mà khác nhau ở cấp độ quyết định. Phương pháp luận cung cấp lý do cho lựa chọn; thiết kế nghiên cứu tổ chức các lựa chọn thành một kế hoạch có khả năng trả lời câu hỏi nghiên cứu.

Phương pháp luận xác lập logic cho toàn bộ nghiên cứu

Phương pháp luận nghiên cứu không đơn thuần là danh sách những cách thu thập dữ liệu. Vai trò quan trọng hơn của nó là tạo ra logic nhất quán giữa câu hỏi nghiên cứu, loại tri thức cần tạo ra và cách bằng chứng được diễn giải.

Chẳng hạn, nếu một nghiên cứu muốn xác định mức độ liên hệ giữa hai biến có thể đo lường, nhà nghiên cứu có thể lựa chọn một định hướng phương pháp luận định lượng. Lựa chọn này không chỉ có nghĩa là “dùng số liệu”. Nó hàm ý rằng các khái niệm cần được chuyển thành biến có thể quan sát hoặc đo lường, dữ liệu phải cho phép đánh giá mối liên hệ và kết luận phải được xây dựng theo logic phân tích phù hợp.

Ngược lại, nếu mục tiêu là hiểu cách con người diễn giải một trải nghiệm, phương pháp luận có thể đặt trọng tâm vào ý nghĩa, bối cảnh và cách người tham gia kiến tạo kinh nghiệm của họ. Khi đó, tiêu chí lựa chọn dữ liệu và cách phân tích cũng thay đổi.

Cơ chế của phương pháp luận vì thế là định hướng những gì được coi là bằng chứng thích hợp và lý giải tại sao các lựa chọn nghiên cứu có thể bảo vệ được về mặt học thuật. Nó tạo sự nhất quán từ mục tiêu nghiên cứu đến cách hình thành kết luận.

Điều này cũng cho thấy vì sao không nên đồng nhất phương pháp luận với “phương pháp”. Phỏng vấn, khảo sát, quan sát hay phân tích thống kê là các kỹ thuật hoặc thủ tục. Phương pháp luận giải thích tại sao những kỹ thuật đó phù hợp với loại câu hỏi và loại tri thức mà nghiên cứu đang theo đuổi.

Thiết kế nghiên cứu tổ chức cách trả lời câu hỏi

Nếu phương pháp luận thiết lập logic, thiết kế nghiên cứu chịu trách nhiệm biến logic đó thành kiến trúc của nghiên cứu.

Một thiết kế tốt tạo ra mối nối rõ ràng giữa câu hỏi và bằng chứng. Nhà nghiên cứu phải xác định đối tượng nào được quan sát, dữ liệu được tạo ra ở một hay nhiều thời điểm, có hay không có can thiệp, cần nhóm so sánh hay không, các biến hoặc hiện tượng được ghi nhận theo cấu trúc nào và quá trình phân tích sẽ liên kết với câu hỏi ban đầu ra sao.

Do đó, thiết kế nghiên cứu không phải chỉ là lịch trình thực hiện. Nó quyết định cấu trúc khiến dữ liệu có khả năng hỗ trợ một loại kết luận nhất định.

Ví dụ, với câu hỏi về mối liên hệ giữa mức độ làm việc từ xa và sự gắn kết của nhân viên, một nghiên cứu có thể sử dụng định hướng phương pháp luận định lượng vì muốn đo lường và đánh giá quan hệ giữa các biến. Trên cơ sở đó, nhà nghiên cứu có thể chọn thiết kế tương quan cắt ngang, tức quan sát các biến trong một thời điểm mà không chủ động can thiệp.

Sau khi thiết kế đã được xác lập, những phương pháp cụ thể mới được đặt vào cấu trúc đó, chẳng hạn bảng hỏi để đo các biến, quy trình chọn mẫu và kỹ thuật phân tích mối liên hệ. Như vậy, phương pháp luận, thiết kế và phương pháp tạo thành các tầng quyết định có liên hệ nhưng không thay thế lẫn nhau.

Sự khác nhau thể hiện ở các quyết định nghiên cứu

Đặt hai khái niệm cạnh nhau giúp thấy rõ sự khác biệt về vai trò hơn là chỉ học thuộc định nghĩa.

Điểm quan trọng là cùng một định hướng phương pháp luận có thể được triển khai bằng nhiều thiết kế nghiên cứu khác nhau. Một nghiên cứu định lượng chẳng hạn không tự động cho biết đó là nghiên cứu cắt ngang, dọc thời gian hay thực nghiệm. Những quyết định đó thuộc về thiết kế.

Chiều ngược lại cũng cần được kiểm tra. Một thiết kế không nên được chọn chỉ vì quen thuộc hoặc dễ triển khai. Nó phải phù hợp với logic phương pháp luận và loại kết luận mà câu hỏi nghiên cứu yêu cầu. Nếu ba tầng câu hỏi – phương pháp luận – thiết kế không khớp nhau, việc thu thập nhiều dữ liệu hơn cũng không tự động khắc phục được sự thiếu nhất quán đó.

Ba khái niệm dễ nhầm: phương pháp luận, thiết kế và phương pháp

Một nhầm lẫn phổ biến là dùng “phương pháp luận” để chỉ toàn bộ kỹ thuật thực hiện. Cách dùng này làm mất sự khác biệt giữa lý do lựa chọn và thao tác thực hiện.

Có thể phân biệt ba tầng như sau:

·         Phương pháp luận xác lập logic nghiên cứu và biện minh cho cách tiếp cận

·         Thiết kế nghiên cứu xác lập cấu trúc để logic đó được triển khai thành một nghiên cứu có thể trả lời câu hỏi

·         Phương pháp là những kỹ thuật cụ thể dùng để thu thập, xử lý hoặc phân tích dữ liệu

Ví dụ, “phỏng vấn bán cấu trúc” không tự nó là một phương pháp luận. Đó là một phương pháp thu thập dữ liệu. Nhà nghiên cứu vẫn phải giải thích vì sao phỏng vấn phù hợp với mục tiêu tạo tri thức và nó nằm trong một thiết kế nghiên cứu như thế nào.

Một nhầm lẫn khác là coi thiết kế nghiên cứu như danh sách các thủ tục. Việc nêu “khảo sát 300 người, dùng bảng hỏi và phân tích hồi quy” cho biết nhiều về phương pháp, nhưng chưa chắc đã mô tả đầy đủ thiết kế nếu không cho thấy cấu trúc nghiên cứu, thời điểm quan sát, quan hệ giữa các biến và loại kết luận mà cấu trúc đó hỗ trợ.

Ranh giới cũng không tuyệt đối về mặt thuật ngữ. Trong một số truyền thống nghiên cứu, những khái niệm như nghiên cứu trường hợp, dân tộc học hoặc hiện tượng học có thể được gọi là thiết kế, chiến lược hoặc phương pháp luận tùy tài liệu và ngành. Vì vậy, khi đọc hoặc viết một nghiên cứu, điều đáng kiểm tra nhất không phải nhãn gọi mà là khái niệm đó đang thực hiện chức năng nào trong lập luận nghiên cứu.

Cách xác định đúng từng phần trong một đề cương nghiên cứu

Khi xây dựng đề cương, có thể kiểm tra sự khác biệt giữa thiết kế nghiên cứu và phương pháp luận bằng một chuỗi quyết định từ tổng quát đến cụ thể.

1.    Bắt đầu từ câu hỏi nghiên cứu để xác định loại tri thức cần tạo ra: đo lường, giải thích quan hệ, khám phá ý nghĩa hay mô tả một hiện tượng

2.    Xác lập phương pháp luận bằng cách giải thích logic nào phù hợp với câu hỏi, loại bằng chứng nào có giá trị và vì sao cách tiếp cận đó có thể tạo ra câu trả lời đáng tin cậy

3.    Xây dựng thiết kế nghiên cứu bằng cách quyết định nghiên cứu sẽ được tổ chức theo cấu trúc nào về thời gian, đối tượng, quan sát, so sánh hoặc can thiệp

4.    Lựa chọn phương pháp cụ thể để thu thập và phân tích dữ liệu trong cấu trúc đã xác định

5.    Kiểm tra tính nhất quán bằng cách hỏi liệu dữ liệu và cách phân tích thực tế có đủ khả năng hỗ trợ loại kết luận mà câu hỏi nghiên cứu yêu cầu hay không

Chuỗi này không có nghĩa mọi ngành đều trình bày các thành phần theo đúng một thứ tự trong luận văn hoặc bài báo. Ý nghĩa thực tế của nó là giúp người nghiên cứu tránh đảo ngược logic: chọn một kỹ thuật quen thuộc trước rồi mới cố tìm lý do để biện minh cho kỹ thuật đó.

Nếu có thể giải thích rõ vì sao chọn một logic nghiên cứu, nghiên cứu được cấu trúc thế nào theo logic đó và những kỹ thuật nào được sử dụng trong cấu trúc ấy, ranh giới giữa phương pháp luận, thiết kế nghiên cứu và phương pháp sẽ trở nên rõ ràng hơn.

Thiết kế nghiên cứu và phương pháp luận khác nhau chủ yếu ở vai trò trong chuỗi quyết định nghiên cứu. Phương pháp luận cung cấp nền tảng lập luận để xác định cách tiếp cận và loại bằng chứng phù hợp; thiết kế nghiên cứu biến nền tảng đó thành cấu trúc cụ thể để câu hỏi nghiên cứu có thể được trả lời bằng dữ liệu.

Vì thuật ngữ giữa các ngành có thể chồng lấn, cách phân biệt đáng tin cậy nhất là nhìn vào chức năng: nếu một thành phần đang giải thích vì sao cách tiếp cận có cơ sở, nó thuộc tầng phương pháp luận; nếu đang xác định nghiên cứu được tổ chức ra sao để tạo bằng chứng, nó thuộc tầng thiết kế; nếu đang mô tả thao tác cụ thể để thu thập hoặc phân tích dữ liệu, đó là phương pháp.