Bản thể luận ảnh hưởng đến phương pháp luận thế nào?

Nói cách khác, bản thể luận không chỉ là vấn đề triết học trừu tượng mà là nền tảng quyết định cách một nghiên cứu tiếp cận đối tượng của mình.

Bản thể luận xác định cách nhìn nhận bản chất của hiện tượng nghiên cứu

Bản thể luận (ontology) tập trung vào việc nghiên cứu bản chất của sự tồn tại. Trong bối cảnh nghiên cứu, nó giúp xác định nhà nghiên cứu tin rằng hiện tượng đang khảo sát là một thực thể khách quan tồn tại độc lập hay là một thực tại được hình thành thông qua nhận thức, trải nghiệm và tương tác xã hội.

Nếu nhà nghiên cứu xem hiện thực là khách quan và tồn tại độc lập với con người, họ thường tiếp cận hiện tượng như một đối tượng có thể đo lường, quan sát và kiểm chứng. Quan điểm này thường dẫn đến việc ưu tiên các phương pháp nghiên cứu định lượng, sử dụng dữ liệu đo lường, biến số và phân tích thống kê.

Ngược lại, nếu nhà nghiên cứu cho rằng hiện thực xã hội được tạo thành thông qua ý nghĩa, nhận thức và bối cảnh của con người, họ có xu hướng lựa chọn cách tiếp cận nhằm khám phá chiều sâu trải nghiệm, diễn giải ý nghĩa và hiểu quá trình hình thành hiện tượng.

Bản thể luận định hướng lựa chọn phương pháp luận nghiên cứu

Phương pháp luận nghiên cứu không được lựa chọn một cách độc lập mà thường xuất phát từ quan điểm bản thể luận.

Khi hiện thực được xem là ổn định và khách quan:

Phương pháp luận thường tập trung vào:

·         Xác định các biến số có thể đo lường

·         Kiểm định mối quan hệ giữa các yếu tố

·         Tìm kiếm quy luật hoặc mô hình có khả năng khái quát

Trong trường hợp này, nghiên cứu thường sử dụng khảo sát, thí nghiệm, phân tích dữ liệu định lượng hoặc các phương pháp thống kê.

Khi hiện thực được xem là đa chiều và phụ thuộc bối cảnh:

Phương pháp luận thường tập trung vào:

·         Khám phá cách con người tạo ra ý nghĩa

·         Phân tích trải nghiệm chủ quan

·         Hiểu quá trình hình thành và biến đổi của hiện tượng

Các phương pháp như phỏng vấn chuyên sâu, quan sát tham dự hoặc phân tích nội dung thường phù hợp hơn.

Mối quan hệ giữa bản thể luận, nhận thức luận và phương pháp nghiên cứu

Bản thể luận thường gắn liền với nhận thức luận (epistemology) và phương pháp luận (methodology).

Bản thể luận trả lời:

·         Hiện thực là gì?

Nhận thức luận trả lời:

·         Con người có thể biết về hiện thực đó bằng cách nào?

Phương pháp luận trả lời:

·         Cần sử dụng cách tiếp cận nào để tạo ra tri thức?

Ba yếu tố này tạo thành một chuỗi logic trong nghiên cứu. Quan điểm về bản chất của hiện thực sẽ ảnh hưởng đến cách xác định tri thức hợp lệ, từ đó ảnh hưởng đến phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu.

Bản thể luận ảnh hưởng đến cách đánh giá bằng chứng nghiên cứu

Quan điểm bản thể luận cũng quyết định loại bằng chứng nào được xem là có giá trị.

Trong cách tiếp cận coi hiện thực là khách quan:

Bằng chứng thường được đánh giá dựa trên:

·         Khả năng đo lường

·         Độ tin cậy của dữ liệu

·         Khả năng kiểm chứng

·         Mức độ khái quát hóa

Trong cách tiếp cận coi hiện thực mang tính kiến tạo xã hội:

Bằng chứng được đánh giá dựa trên:

·         Mức độ phản ánh trải nghiệm người tham gia

·         Khả năng giải thích bối cảnh

·         Chiều sâu diễn giải

·         Sự phù hợp giữa dữ liệu và hiện tượng

Bản thể luận giúp xác định giới hạn và phạm vi của kết luận nghiên cứu

Một ảnh hưởng quan trọng khác của bản thể luận là xác định phạm vi kết luận.

·         Nếu hiện thực được xem là phổ quát → kết luận hướng tới quy luật chung

·         Nếu hiện thực phụ thuộc bối cảnh → kết luận tập trung vào trường hợp cụ thể

Điều này giúp tránh việc khái quát hóa vượt quá phạm vi phương pháp nghiên cứu.

Ý nghĩa thực tiễn của việc xác định quan điểm bản thể luận trong nghiên cứu

Hiểu rõ bản thể luận giúp nhà nghiên cứu:

·         Lựa chọn phương pháp phù hợp với câu hỏi nghiên cứu

·         Xác định loại dữ liệu cần thu thập

·         Giải thích kết quả nhất quán

·         Nhận diện giới hạn nghiên cứu

Một nghiên cứu tốt cần sự nhất quán giữa quan điểm về hiện thực, cách tạo ra tri thức và phương pháp triển khai.

Kết luận

Bản thể luận là nền tảng định hướng toàn bộ quá trình nghiên cứu. Cách nhà nghiên cứu quan niệm về bản chất của hiện tượng sẽ quyết định phương pháp luận, loại bằng chứng được chấp nhận và cách xây dựng kết luận. Vì vậy, hiểu bản thể luận giúp đánh giá nghiên cứu không chỉ ở kỹ thuật mà còn ở nền tảng tư duy phía sau.