Phương pháp luận nghiên cứu là gì?

Vì vậy, khi nói đến phương pháp luận, câu hỏi quan trọng không chỉ là “nghiên cứu dùng phương pháp nào?”, mà còn là “tại sao phương pháp đó phù hợp với câu hỏi đang được đặt ra và theo logic nào nó có thể tạo ra tri thức đáng tin cậy?”. Đây chính là điểm phân biệt phương pháp luận với việc đơn thuần liệt kê khảo sát, phỏng vấn, quan sát, thí nghiệm hay các kỹ thuật phân tích dữ liệu.

Có thể hình dung phương pháp luận như một khung logic nối mục tiêu nghiên cứu với toàn bộ các quyết định nghiên cứu phía sau nó. Trong thực tế học thuật, phạm vi của thuật ngữ này có thể khác nhau giữa các ngành và giáo trình. Một số cách tiếp cận nhấn mạnh nền tảng triết học của nghiên cứu; một số khác sử dụng “methodology” theo nghĩa rộng hơn để bao gồm cả định hướng, thiết kế và lý do lựa chọn phương pháp. Vì thế, điều quan trọng không phải là áp dụng một định nghĩa cứng nhắc, mà là duy trì sự nhất quán giữa câu hỏi, giả định, thiết kế, phương pháp và cách diễn giải kết quả.

Bản chất của phương pháp luận nghiên cứu

Bản chất của phương pháp luận nằm ở sự biện minh cho cách tạo ra tri thức. Một nghiên cứu không trở nên hợp lý chỉ vì sử dụng một phương pháp quen thuộc. Phương pháp được lựa chọn phải phù hợp với điều nghiên cứu muốn biết và loại bằng chứng cần thiết để trả lời câu hỏi đó.

Chẳng hạn, nếu mục tiêu là đo lường mối liên hệ giữa những biến xác định trên một quần thể, nghiên cứu thường cần dữ liệu có thể chuẩn hóa và một thiết kế cho phép kiểm tra quan hệ giữa các biến. Nếu mục tiêu là hiểu cách con người trải nghiệm hoặc diễn giải một hiện tượng, dữ liệu giàu ngữ cảnh và cách phân tích tập trung vào ý nghĩa có thể phù hợp hơn. Sự khác biệt không bắt đầu từ việc chọn bảng hỏi hay phỏng vấn; nó bắt đầu từ bản chất của câu hỏi nghiên cứu.

Các tài liệu phương pháp nghiên cứu kinh điển diễn giải mối quan hệ này theo những cấu trúc khác nhau. Michael Crotty phân biệt các lớp như nhận thức luận, góc nhìn lý thuyết, phương pháp luận và phương pháp. Creswell và Creswell thường đặt giả định triết học, thiết kế nghiên cứu và các phương pháp cụ thể trong mối quan hệ với những cách tiếp cận định lượng, định tính và hỗn hợp. Saunders, Lewis và Thornhill minh họa chuỗi quyết định tương tự bằng mô hình “research onion”, đi từ triết lý nghiên cứu tới cách phát triển lý thuyết, lựa chọn phương pháp luận, chiến lược, thời gian nghiên cứu và cuối cùng là kỹ thuật thu thập, phân tích dữ liệu.

Các mô hình này không hoàn toàn đồng nhất về thuật ngữ, nhưng cùng làm nổi bật một nguyên tắc: kỹ thuật nghiên cứu phải nằm trong một hệ thống quyết định có logic, thay vì được lựa chọn tách rời.

Phương pháp luận định hướng nghiên cứu như thế nào?

Phương pháp luận hoạt động như một chuỗi liên kết. Một quyết định ở tầng nền tảng sẽ ảnh hưởng đến những quyết định ở tầng thực hành, còn kết quả cuối cùng phải có khả năng truy ngược về câu hỏi ban đầu.

Từ quan niệm về tri thức đến câu hỏi nghiên cứu

Ở tầng sâu, nghiên cứu luôn hàm chứa những giả định về thực tại và tri thức. Trong ngôn ngữ phương pháp luận, bản thể luận liên quan đến quan niệm về bản chất của thực tại, còn nhận thức luận liên quan đến câu hỏi con người có thể biết về thực tại đó bằng cách nào và loại bằng chứng nào được xem là phù hợp.

Không phải công trình nào cũng cần trình bày dài về triết học nghiên cứu. Tuy nhiên, các giả định nền tảng trở nên quan trọng khi chúng ảnh hưởng trực tiếp đến cách đặt câu hỏi và cách diễn giải bằng chứng.

Ví dụ, một nghiên cứu coi hiện tượng là thứ có thể đo lường tương đối độc lập với người quan sát sẽ đặt câu hỏi khác với nghiên cứu coi ý nghĩa của hiện tượng được hình thành qua trải nghiệm và bối cảnh xã hội. Chính sự khác biệt đó dẫn tới các yêu cầu khác nhau về dữ liệu và phân tích.

Từ câu hỏi nghiên cứu đến thiết kế và phương pháp

Sau khi xác định điều cần biết, phương pháp luận giúp chuyển câu hỏi thành một thiết kế có khả năng tạo ra bằng chứng phù hợp.

Chuỗi logic có thể được hình dung như sau:

Câu hỏi nghiên cứu → loại tri thức cần tạo ra → loại bằng chứng cần có → thiết kế nghiên cứu → phương pháp thu thập dữ liệu → phương pháp phân tích → kết luận có thể đưa ra

Nếu một mắt xích không phù hợp, sức thuyết phục của nghiên cứu sẽ giảm. Một phương pháp có thể được thực hiện rất chính xác về kỹ thuật nhưng vẫn không phù hợp về phương pháp luận nếu nó không tạo ra loại bằng chứng cần thiết cho câu hỏi nghiên cứu.

Ví dụ, một khảo sát với mẫu lớn có thể tạo ra dữ liệu tốt để ước lượng phân bố hoặc kiểm tra quan hệ giữa các biến. Tuy nhiên, chỉ riêng quy mô mẫu lớn không khiến khảo sát trở thành lựa chọn thích hợp nếu câu hỏi thực sự yêu cầu khám phá cách một nhóm người tạo nghĩa cho một trải nghiệm phức tạp.

Từ phương pháp đến tiêu chí đánh giá kết quả

Phương pháp luận còn ảnh hưởng đến cách đánh giá chất lượng của nghiên cứu. Không phải mọi thiết kế đều được đánh giá bằng cùng một tập tiêu chí.

Trong nhiều nghiên cứu định lượng, các vấn đề như độ tin cậy của phép đo, sai số, tính giá trị và khả năng suy rộng có thể giữ vai trò quan trọng. Trong nhiều truyền thống định tính, nhà nghiên cứu có thể chú trọng hơn đến độ tin cậy của diễn giải, tính nhất quán của quy trình, chiều sâu ngữ cảnh và mức độ minh bạch khi hình thành kết luận.

Điều này không có nghĩa định lượng “khách quan” còn định tính “chủ quan”, hoặc một bên chặt chẽ hơn bên kia. Mỗi cách tiếp cận phải được đánh giá dựa trên logic tri thức mà nó theo đuổi và tiêu chí chất lượng phù hợp với logic đó.

Phương pháp luận khác phương pháp nghiên cứu như thế nào?

Đây là một trong những điểm dễ nhầm nhất. Phương pháp luận nghiên cứu trả lời câu hỏi về logic và cơ sở lựa chọn cách nghiên cứu; phương pháp nghiên cứu là những cách thức hoặc kỹ thuật cụ thể được sử dụng để tạo và phân tích dữ liệu.

Giữa hai tầng này thường còn có thiết kế nghiên cứu. Thiết kế mô tả cách nghiên cứu được tổ chức để biến định hướng phương pháp luận thành một kế hoạch khả thi, chẳng hạn nghiên cứu trường hợp, khảo sát, thực nghiệm hoặc một số dạng thiết kế khác.

Có thể hình dung tương đối:

Phương pháp luận → thiết kế nghiên cứu → phương pháp và kỹ thuật

Đây là một mô hình hữu ích để phân biệt các tầng quyết định, nhưng không phải một hệ phân loại duy nhất áp dụng cho mọi ngành. Một thuật ngữ có thể được gọi là “methodology”, “approach”, “strategy” hoặc “design” trong các truyền thống học thuật khác nhau. Vì thế, khi đọc hoặc viết một nghiên cứu, cần xem tác giả định nghĩa và sử dụng thuật ngữ như thế nào, thay vì chỉ dựa vào tên gọi.

Những định hướng thường gặp trong phương pháp luận nghiên cứu

Trong nhiều lĩnh vực ứng dụng, nghiên cứu thường được mô tả thông qua ba định hướng rộng: định lượng, định tính và phương pháp hỗn hợp. Tuy nhiên, không nên mặc định rằng ba nhóm này là toàn bộ “các phương pháp luận” hay là một hệ phân loại phổ quát. Tùy ngành, chúng có thể được gọi là cách tiếp cận nghiên cứu, định hướng phương pháp luận hoặc lựa chọn phương pháp.

Định hướng định lượng

Nghiên cứu định lượng phù hợp khi câu hỏi đòi hỏi đo lường, ước lượng, kiểm tra giả thuyết hoặc xác định quan hệ giữa các biến bằng dữ liệu có cấu trúc.

Logic của định hướng này thường yêu cầu khái niệm được chuyển thành những biến hoặc chỉ báo có thể quan sát, sau đó dữ liệu được phân tích theo các quy tắc định trước. Điểm mạnh nằm ở khả năng chuẩn hóa và kiểm tra các mẫu hình trong dữ liệu. Tuy nhiên, mức độ suy rộng của kết quả còn phụ thuộc vào thiết kế, cách chọn mẫu, chất lượng đo lường và các giả định phân tích chứ không chỉ phụ thuộc vào việc nghiên cứu có sử dụng số liệu.

Định hướng định tính

Nghiên cứu định tính thường phù hợp khi mục tiêu là khám phá ý nghĩa, trải nghiệm, quá trình hoặc bối cảnh mà một hiện tượng diễn ra.

Dữ liệu có thể được tạo ra từ phỏng vấn, quan sát, tài liệu hoặc những nguồn giàu ngữ cảnh khác. Phân tích thường hướng tới việc nhận diện chủ đề, mẫu hình, cấu trúc ý nghĩa hoặc cơ chế diễn ra của hiện tượng.

Ở đây, chiều sâu của bằng chứng không đồng nghĩa với việc thu thập càng nhiều phát biểu càng tốt. Giá trị phụ thuộc vào sự phù hợp giữa cách chọn trường hợp, chất lượng dữ liệu, quá trình phân tích và mức độ mà diễn giải có thể được truy nguyên từ bằng chứng.

Định hướng phương pháp hỗn hợp

Phương pháp hỗn hợp kết hợp dữ liệu hoặc cách tiếp cận định lượng và định tính khi việc kết hợp giúp trả lời câu hỏi tốt hơn so với chỉ sử dụng một phía.

Điểm cốt lõi không phải là “có cả số liệu và phỏng vấn”. Một nghiên cứu hỗn hợp cần giải thích hai loại bằng chứng liên hệ với nhau như thế nào, được thu thập theo trình tự hay song song, và việc tích hợp chúng tạo ra giá trị nhận thức gì.

Nếu hai phần định lượng và định tính được thực hiện độc lập mà không có logic tích hợp, việc sử dụng hai loại dữ liệu chưa đủ để tạo thành một phương pháp luận hỗn hợp chặt chẽ.

Cách lựa chọn phương pháp luận cho một đề tài

Lựa chọn phương pháp luận nên bắt đầu từ vấn đề nghiên cứu, không phải từ công cụ mà người nghiên cứu quen sử dụng. Một quy trình hợp lý có thể đi theo sáu bước.

1.    Xác định chính xác câu hỏi nghiên cứu để biết nghiên cứu muốn mô tả, giải thích, đo lường, kiểm tra hay tìm hiểu ý nghĩa của hiện tượng

2.    Xác định loại tri thức cần tạo ra như ước lượng một đặc điểm, kiểm tra quan hệ, giải thích cơ chế, khám phá trải nghiệm hoặc hiểu một quá trình

3.    Xác định loại bằng chứng cần thiết và xem dữ liệu nào thực sự có thể hỗ trợ kết luận mà nghiên cứu muốn đưa ra

4.    Lựa chọn cách tiếp cận và thiết kế phù hợp với câu hỏi, bối cảnh, phạm vi nghiên cứu và những giả định nền tảng có liên quan

5.    Lựa chọn phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu sao cho từng phương pháp có chức năng rõ ràng trong thiết kế

6.    Kiểm tra tính nhất quán và giới hạn bằng cách hỏi liệu bằng chứng thu được có thực sự cho phép trả lời câu hỏi ban đầu hay không và kết luận có vượt quá khả năng của thiết kế hay không

Một phép kiểm tra đơn giản là thử hoàn thành câu: “Để trả lời câu hỏi này, nghiên cứu cần loại bằng chứng này; vì vậy thiết kế này được lựa chọn và các phương pháp này được sử dụng.”

Nếu chuỗi lập luận có thể trình bày rõ ràng, lựa chọn phương pháp luận thường có cơ sở tốt hơn. Nếu lý do duy nhất là “phương pháp này phổ biến”, “dễ làm” hoặc “đã từng được sử dụng trong nghiên cứu khác”, phần biện minh vẫn còn yếu.

Tiêu chí đánh giá một phương pháp luận nghiên cứu phù hợp

Không tồn tại một phương pháp luận tốt nhất cho mọi câu hỏi. Điều cần đánh giá là mức độ phù hợp và nhất quán của nó đối với nghiên cứu cụ thể.

Trước hết là sự phù hợp với câu hỏi nghiên cứu. Thiết kế phải có khả năng tạo ra loại bằng chứng cần thiết để trả lời câu hỏi. Đây là điều kiện nền tảng; một kỹ thuật phức tạp không thể bù cho việc lựa chọn sai loại bằng chứng.

Tiếp theo là sự nhất quán giữa các tầng quyết định. Quan niệm về tri thức, câu hỏi, thiết kế, phương pháp thu thập, phương pháp phân tích và cách diễn giải kết quả không nên mâu thuẫn với nhau. Sự nhất quán này là lý do phương pháp luận phải được xem như một hệ thống thay vì một mục liệt kê kỹ thuật.

Một phương pháp luận tốt cũng phải có khả năng biện minh. Người đọc cần hiểu không chỉ nghiên cứu đã làm gì mà còn vì sao các lựa chọn đó hợp lý hơn những lựa chọn khác trong bối cảnh cụ thể.

Bên cạnh đó là tính minh bạch. Những giả định, giới hạn, quyết định quan trọng và phạm vi của kết luận cần được trình bày đủ rõ để người đọc có thể đánh giá sức mạnh của bằng chứng.

Cuối cùng, cần xem xét tính khả thi và đạo đức. Một thiết kế có thể hợp lý về mặt lý thuyết nhưng không phù hợp nếu không thể thu thập dữ liệu cần thiết, gây rủi ro không được kiểm soát cho người tham gia hoặc đòi hỏi những điều kiện mà nghiên cứu không thể đáp ứng.

Do đó, đánh giá phương pháp luận không nên dựa vào việc nó “định lượng hay định tính”, “mới hay cũ”, hoặc “phức tạp hay đơn giản”. Câu hỏi quan trọng hơn là: toàn bộ chuỗi quyết định có tạo ra bằng chứng phù hợp để trả lời câu hỏi nghiên cứu trong những giới hạn đã được thừa nhận hay không?

Phương pháp luận nghiên cứu là nền tảng giải thích logic mà một nghiên cứu sử dụng để đi từ câu hỏi đến bằng chứng và từ bằng chứng đến kết luận. Nó đứng ở tầng rộng hơn các kỹ thuật thu thập hay phân tích dữ liệu, bởi nhiệm vụ của phương pháp luận là biện minh tại sao những lựa chọn đó phù hợp với điều nghiên cứu muốn biết.

Hiểu đúng phương pháp luận giúp tránh một lỗi phổ biến: chọn công cụ trước rồi mới tìm cách gắn công cụ vào đề tài. Một nghiên cứu có nền tảng phương pháp luận nhất quán sẽ bắt đầu từ câu hỏi, xác định loại tri thức và bằng chứng cần thiết, sau đó mới lựa chọn thiết kế và phương pháp tương ứng. Không có một phương pháp luận tối ưu cho mọi nghiên cứu; giá trị nằm ở sự phù hợp, nhất quán, minh bạch và khả năng bảo vệ các kết luận bằng đúng loại bằng chứng mà thiết kế có thể tạo ra.