Giả thuyết nghiên cứu là gì?

Điểm quan trọng nằm ở hai chữ tạm thời. Giả thuyết không phải sự thật đã được xác lập và cũng không phải kết luận mà nhà nghiên cứu phải tìm mọi cách chứng minh. Nó tạo ra một kỳ vọng đủ cụ thể để dữ liệu có khả năng ủng hộ, không ủng hộ hoặc buộc nhà nghiên cứu điều chỉnh kỳ vọng đó. Vì vậy, trong quá trình nghiên cứu, giả thuyết đóng vai trò như cầu nối giữa vấn đề cần tìm hiểu và bằng chứng dùng để trả lời vấn đề.

Điều gì làm một giả thuyết trở thành giả thuyết nghiên cứu?

Không phải mọi phỏng đoán đều là giả thuyết nghiên cứu. Một suy đoán chỉ trở thành giả thuyết có giá trị nghiên cứu khi nó được đặt trong một vấn đề cụ thể, có căn cứ và tạo ra hệ quả mà dữ liệu thực tế có thể kiểm tra.

Chẳng hạn, câu “học trực tuyến mang lại kết quả tốt” mới chỉ là một nhận định chung. “Tốt” chưa được xác định theo tiêu chí nào, đối tượng nào được xem xét và dữ liệu nào có thể khiến nhận định đó bị bác bỏ. Nếu chuyển thành một mệnh đề xác định mối quan hệ giữa mức độ tham gia học trực tuyến và kết quả học tập của một nhóm người học cụ thể, nhà nghiên cứu đã tiến gần hơn đến một giả thuyết có thể kiểm chứng. Tuy nhiên, các khái niệm như “mức độ tham gia” và “kết quả học tập” vẫn phải được định nghĩa bằng những chỉ báo có thể quan sát hoặc đo lường.

Về bản chất, giả thuyết nghiên cứu thường chứa một kỳ vọng về mối quan hệ, sự khác biệt hoặc kết quả có thể quan sát. Kỳ vọng này phải gắn với phạm vi nghiên cứu đủ rõ để người khác có thể hiểu điều gì đang được kiểm tra. Một giả thuyết quá rộng hoặc sử dụng những khái niệm mơ hồ sẽ khó xác định bằng chứng nào thực sự liên quan đến nó.

Giá trị khoa học của giả thuyết vì thế không phụ thuộc vào việc cuối cùng nó có được dữ liệu ủng hộ hay không. Một giả thuyết được phát biểu rõ nhưng bị bằng chứng phản bác vẫn có thể cung cấp tri thức quan trọng, bởi nó giúp loại bỏ hoặc điều chỉnh một cách giải thích chưa phù hợp. Ngược lại, một nhận định không cho phép xác định điều kiện nào khiến nó sai thì rất khó thực hiện chức năng kiểm chứng.

Giả thuyết kết nối câu hỏi nghiên cứu với bằng chứng ra sao?

Câu hỏi nghiên cứu xác định điều chưa biết. Giả thuyết tiến thêm một bước bằng cách đưa ra câu trả lời dự kiến có thể kiểm tra cho phần chưa biết đó. Chính sự chuyển đổi này giúp nhà nghiên cứu biết mình cần quan sát điều gì và bằng loại dữ liệu nào.

Giả sử câu hỏi đặt ra là liệu hai yếu tố có liên hệ với nhau hay không. Nếu chỉ dừng ở câu hỏi, nhiều kiểu dữ liệu khác nhau có thể được thu thập mà chưa chắc phục vụ trực tiếp mục tiêu nghiên cứu. Khi một giả thuyết xác định mối quan hệ được kỳ vọng, nhà nghiên cứu có cơ sở rõ hơn để xác định các khái niệm cần đo, đối tượng cần quan sát, thiết kế nghiên cứu phù hợp và cách đánh giá kết quả.

Cơ chế này có thể hiểu như một chuỗi liên kết: câu hỏi nghiên cứu xác định khoảng trống tri thức; giả thuyết chuyển khoảng trống đó thành một kỳ vọng; thiết kế nghiên cứu biến kỳ vọng thành những quan sát có thể thực hiện; dữ liệu sau đó được đối chiếu với kỳ vọng ban đầu. Nhờ vậy, quá trình thu thập bằng chứng không bị tách rời khỏi vấn đề mà nghiên cứu muốn giải quyết.

Tuy nhiên, “kiểm chứng” không nên được hiểu là tìm bằng chứng bằng mọi giá để chứng minh giả thuyết đúng. Dữ liệu chỉ cung cấp mức độ hỗ trợ nhất định trong phạm vi thiết kế, mẫu, phép đo và điều kiện nghiên cứu. Nếu kết quả không phù hợp với dự kiến, nhà nghiên cứu cần xem xét cả giả thuyết lẫn chất lượng phép đo, thiết kế và những cách giải thích thay thế, thay vì đơn giản bỏ qua bằng chứng bất lợi.

Một giả thuyết có thể kiểm chứng cần những điều kiện nào?

Một giả thuyết tốt không chỉ cần nghe hợp lý. Nó phải được cấu tạo theo cách cho phép nhà nghiên cứu xác định trước bằng chứng nào có liên quan và kết quả nào có thể đặt giả thuyết trước khả năng bị bác bỏ.

Rõ ràng và xác định được điều đang kiểm tra

Các khái niệm trung tâm phải có nghĩa đủ rõ. Nếu giả thuyết nói một phương pháp “hiệu quả hơn”, nhà nghiên cứu cần xác định hiệu quả được thể hiện bằng kết quả nào, so với điều gì và trong phạm vi đối tượng nào.

Sự rõ ràng còn giúp ngăn việc thay đổi ý nghĩa của giả thuyết sau khi đã nhìn thấy kết quả. Nếu tiêu chí ban đầu không xác định, gần như bất kỳ kết quả nào cũng có thể được diễn giải thành bằng chứng ủng hộ, làm suy yếu giá trị của quá trình kiểm chứng.

Có thể quan sát, đo lường và có khả năng bị bác bỏ

Trong nghiên cứu thực nghiệm, giả thuyết phải tạo ra ít nhất một hệ quả mà dữ liệu có thể tiếp cận. Với các khái niệm trừu tượng, điều này thường đòi hỏi thao tác hóa: chuyển khái niệm thành chỉ báo, biến hoặc tiêu chí quan sát cụ thể.

Tính có thể bác bỏ không có nghĩa nhà nghiên cứu mong giả thuyết sai. Nó có nghĩa phải tồn tại một kết quả khả dĩ mà nếu quan sát được, kết quả đó sẽ đi ngược lại kỳ vọng. Nếu mọi kết quả có thể xảy ra đều được giải thích là “phù hợp với giả thuyết”, mệnh đề đó không tạo ra một phép kiểm tra thực sự.

Phù hợp với thiết kế, dữ liệu và phạm vi kết luận

Một giả thuyết chỉ có thể được đánh giá tốt khi thiết kế nghiên cứu thực sự tạo ra loại bằng chứng cần thiết. Chẳng hạn, nếu giả thuyết hàm ý quan hệ nhân quả nhưng nghiên cứu chỉ quan sát hai hiện tượng xảy ra đồng thời, dữ liệu có thể cho thấy sự liên hệ nhưng chưa đủ để tự động xác nhận quan hệ nguyên nhân – kết quả.

Phạm vi của giả thuyết cũng phải tương xứng với phạm vi dữ liệu. Kết quả thu được từ một nhóm đối tượng và một bối cảnh nhất định không mặc nhiên cho phép mở rộng kết luận cho mọi quần thể hoặc mọi điều kiện. Đây là lý do một giả thuyết tốt cần đủ cụ thể để vừa kiểm tra được, vừa tránh tạo ra kết luận rộng hơn bằng chứng thực sự hỗ trợ.

Giả thuyết được hình thành và kiểm chứng như thế nào?

Việc hình thành giả thuyết không nên bắt đầu bằng việc nghĩ ra một câu dự đoán rồi mới đi tìm lý do hỗ trợ. Thông thường, nó phát triển từ sự kết hợp giữa vấn đề nghiên cứu, tri thức đã có và khoảng trống cần kiểm tra.

1.    Xác định rõ vấn đề và câu hỏi nghiên cứu cần được giải đáp

2.    Xem xét lý thuyết, nghiên cứu trước hoặc quan sát có liên quan để hình thành cơ sở cho kỳ vọng

3.    Phát biểu kỳ vọng thành một mệnh đề đủ cụ thể về mối quan hệ, sự khác biệt hoặc kết quả dự kiến

4.    Thao tác hóa các khái niệm để xác định chúng sẽ được quan sát hoặc đo lường như thế nào

5.    Lựa chọn thiết kế và dữ liệu có khả năng tạo ra bằng chứng phù hợp với giả thuyết

6.    Đối chiếu kết quả với kỳ vọng ban đầu rồi diễn giải mức độ giả thuyết được ủng hộ, không được ủng hộ hoặc cần điều chỉnh

Trong nghiên cứu định lượng, bước đánh giá có thể bao gồm các phương pháp kiểm định thống kê, nhưng phép kiểm định chỉ là một phần của toàn bộ logic. Một kết quả thống kê không thể sửa chữa một giả thuyết mơ hồ, một phép đo không phù hợp hoặc một thiết kế không đủ khả năng trả lời câu hỏi nghiên cứu.

Đối với nghiên cứu mang tính xác nhận, việc xác định giả thuyết và cách đánh giá nó trước khi biết kết quả có ý nghĩa đặc biệt. Nếu nhà nghiên cứu xem dữ liệu trước rồi mới điều chỉnh giả thuyết để khớp với những gì đã quan sát, ranh giới giữa dự đoán ban đầu và giải thích hậu nghiệm trở nên không rõ ràng. Những phát hiện hậu nghiệm vẫn có thể hữu ích, nhưng nên được trình bày như cơ sở cho nghiên cứu tiếp theo thay vì được mô tả như một dự đoán đã có từ trước.

Phân biệt giả thuyết với câu hỏi nghiên cứu và giả định

Ba khái niệm này có thể cùng xuất hiện trong một nghiên cứu nhưng thực hiện những chức năng khác nhau.

Câu hỏi nghiên cứu được viết dưới dạng điều cần khám phá: hiện tượng xảy ra như thế nào, hai yếu tố có liên hệ hay không, hoặc nhóm này có khác nhóm kia hay không. Nó xác định hướng tìm kiếm tri thức nhưng không nhất thiết dự đoán trước câu trả lời.

Giả thuyết nghiên cứu là một mệnh đề khẳng định mang tính tạm thời. Nó đưa ra kết quả dự kiến để bằng chứng có thể được đối chiếu với dự kiến đó. Vì thế, từ cùng một câu hỏi nghiên cứu có thể hình thành giả thuyết nếu cơ sở lý thuyết hoặc bằng chứng trước đó đủ để nhà nghiên cứu đưa ra một kỳ vọng có lý do.

Giả định, ngược lại, thường là điều được chấp nhận như một tiền đề để nghiên cứu có thể tiến hành, chứ không phải đối tượng chính cần kiểm tra. Chẳng hạn, một phương pháp nghiên cứu có thể dựa trên những giả định nhất định về phép đo hoặc dữ liệu. Nếu một mệnh đề được đưa ra để trực tiếp đối chiếu với bằng chứng nhằm trả lời câu hỏi nghiên cứu, nó gần với vai trò của giả thuyết hơn là một giả định nền.

Nhầm lẫn ba khái niệm này dễ dẫn đến sai lệch trong thiết kế. Nếu câu hỏi được coi như giả thuyết, nghiên cứu thiếu kỳ vọng cụ thể cần kiểm tra. Nếu một giả định nền lại được coi là giả thuyết chính, dữ liệu thu thập có thể không hướng vào đúng vấn đề nghiên cứu. Phân biệt theo chức năng vì vậy hữu ích hơn việc chỉ nhìn vào cách câu được viết.

Khi nào nghiên cứu cần giả thuyết?

Giả thuyết đặc biệt hữu ích khi nghiên cứu muốn kiểm tra một kỳ vọng đã có cơ sở, chẳng hạn xác định một mối quan hệ dự kiến, xem xét sự khác biệt giữa các điều kiện hoặc đánh giá một cách giải thích cụ thể. Trong những trường hợp này, giả thuyết giúp giới hạn phạm vi phân tích và làm rõ bằng chứng nào thực sự có khả năng thách thức kết luận dự kiến.

Tuy vậy, không phải mọi nghiên cứu đều bắt buộc phải có giả thuyết. Với nghiên cứu khám phá, nghiên cứu mô tả hoặc nhiều thiết kế định tính, mục tiêu ban đầu có thể là tìm hiểu một hiện tượng còn chưa đủ cơ sở để dự đoán trước cấu trúc hay kết quả. Ép một giả thuyết quá sớm vào những nghiên cứu như vậy có thể làm hẹp phạm vi quan sát trước khi nhà nghiên cứu hiểu đầy đủ vấn đề. Câu hỏi nghiên cứu khi đó có thể là công cụ phù hợp hơn.

Một cách thực tế để quyết định là xem nghiên cứu đã có đủ cơ sở để đưa ra một kỳ vọng cụ thể hay chưa. Nếu có một câu hỏi rõ, một lý do lý thuyết hoặc bằng chứng trước đó cho phép dự đoán, đồng thời có dữ liệu có thể phản bác dự đoán đó, việc xây dựng giả thuyết thường tạo thêm giá trị. Nếu mục tiêu chủ yếu là khám phá điều chưa biết để hình thành khái niệm hoặc giả thuyết cho giai đoạn sau, việc giữ câu hỏi mở có thể hợp lý hơn.

Khi tự đánh giá một giả thuyết, nhà nghiên cứu có thể kiểm tra bằng một chuỗi câu hỏi đơn giản: mệnh đề đang dự đoán điều gì; các khái niệm có được xác định đủ rõ không; dữ liệu nào có thể kiểm tra nó; kết quả nào sẽ đi ngược lại dự đoán; và phạm vi kết luận có phù hợp với thiết kế nghiên cứu không. Nếu chưa trả lời được những câu hỏi này, giả thuyết thường cần được làm rõ trước khi trở thành cơ sở cho quá trình kiểm chứng.

Giả thuyết nghiên cứu là một mệnh đề tạm thời, có cơ sở và có thể được đối chiếu với bằng chứng để trả lời một câu hỏi nghiên cứu. Vai trò quan trọng nhất của nó không phải là cung cấp một “đáp án đúng” từ trước, mà là biến kỳ vọng của nhà nghiên cứu thành một phát biểu đủ rõ để thiết kế nghiên cứu có thể kiểm tra.

Vì vậy, chất lượng của một giả thuyết không nên được đánh giá bằng việc cuối cùng nó có được dữ liệu ủng hộ hay không. Một giả thuyết có giá trị là giả thuyết xác định rõ điều gì được dự đoán, dựa trên cơ sở nào, bằng chứng nào có thể kiểm tra và kết quả nào có thể khiến dự đoán bị bác bỏ hoặc điều chỉnh. Chính khả năng chịu sự kiểm tra đó khiến giả thuyết trở thành một công cụ quan trọng trong quá trình tạo lập tri thức nghiên cứu.