Phân biệt phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Nói cách khác, phương pháp luận trả lời câu hỏi:

·         Nghiên cứu dựa trên cách tiếp cận nhận thức nào?

·         Những nguyên tắc nào chi phối quá trình nghiên cứu?

·         Vì sao lựa chọn một hướng nghiên cứu nhất định?

Trong khi đó, phương pháp nghiên cứu trả lời câu hỏi:

·         Thu thập dữ liệu bằng cách nào?

·         Phân tích thông tin bằng công cụ nào?

·         Các bước thực hiện nghiên cứu cụ thể ra sao?

Phương pháp luận là cấp độ định hướng tư duy trong nghiên cứu

Phương pháp luận là hệ thống các quan điểm, nguyên tắc và cách tiếp cận dùng để định hướng toàn bộ quá trình nghiên cứu.

Ở cấp độ này, nhà nghiên cứu không tập trung vào một kỹ thuật cụ thể mà xác định nền tảng tư duy để giải quyết vấn đề nghiên cứu.

Ví dụ, một nghiên cứu có thể được định hướng bởi:

·         Phương pháp luận duy vật biện chứng

·         Phương pháp luận hệ thống

·         Phương pháp luận thực chứng

·         Phương pháp luận định tính

·         Phương pháp luận định lượng

Phương pháp luận quyết định cách nhà nghiên cứu nhìn nhận đối tượng, xác định vấn đề, xây dựng giả thuyết và lựa chọn phương pháp phù hợp.

Vì vậy, phương pháp luận có phạm vi rộng hơn phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu là cấp độ kỹ thuật triển khai nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu là các cách thức cụ thể được sử dụng để thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu nhằm đạt được mục tiêu nghiên cứu.

Một số phương pháp nghiên cứu phổ biến gồm:

·         Phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi

·         Phương pháp phỏng vấn

·         Phương pháp quan sát

·         Phương pháp thực nghiệm

·         Phương pháp phân tích tài liệu

·         Phương pháp thống kê

·         Phương pháp phân tích nội dung

Ví dụ, trong một nghiên cứu về hành vi người tiêu dùng, nhà nghiên cứu có thể sử dụng phương pháp luận định lượng để định hướng nghiên cứu và sử dụng phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi để thu thập dữ liệu.

Phương pháp nghiên cứu là công cụ thực hiện, còn phương pháp luận là nền tảng lựa chọn và sử dụng công cụ đó.

Sự khác biệt giữa phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu về cấp độ

Có thể phân biệt hai khái niệm theo các cấp độ sau:

Mối quan hệ giữa phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu không tồn tại tách biệt mà có quan hệ theo cấp độ từ tổng quát đến cụ thể.

Trình tự logic thường là:

Phương pháp luận

↓

Quan điểm và nguyên tắc nghiên cứu

↓

Lựa chọn phương pháp nghiên cứu

↓

Thu thập và phân tích dữ liệu

↓

Hình thành kết luận nghiên cứu

Điều này có nghĩa là phương pháp nghiên cứu cần phù hợp với phương pháp luận đã lựa chọn.

Ví dụ:

Một nghiên cứu theo phương pháp luận định tính thường ưu tiên các phương pháp như phỏng vấn sâu, quan sát tham dự hoặc phân tích trường hợp.

Một nghiên cứu theo phương pháp luận định lượng thường sử dụng khảo sát, đo lường biến số và phân tích thống kê.

Vì sao cần phân biệt phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu?

Việc phân biệt hai khái niệm này giúp tránh nhầm lẫn giữa nền tảng tư duy và công cụ thực hiện nghiên cứu.

Nếu chỉ quan tâm đến phương pháp nghiên cứu mà không xác định phương pháp luận, nghiên cứu có thể gặp vấn đề như:

·         Chọn công cụ nhưng không có định hướng lý thuyết rõ ràng

·         Thu thập dữ liệu nhưng không giải thích được ý nghĩa của dữ liệu

·         Kết luận thiếu sự nhất quán với mục tiêu nghiên cứu

Ngược lại, nếu chỉ có phương pháp luận mà không lựa chọn được phương pháp nghiên cứu phù hợp, nghiên cứu sẽ khó triển khai trong thực tế.

Một nghiên cứu khoa học tốt cần sự kết hợp giữa:

·         Nền tảng phương pháp luận đúng

·         Phương pháp nghiên cứu phù hợp

·         Quy trình triển khai chặt chẽ

Những hiểu lầm phổ biến về phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Một hiểu lầm thường gặp là xem phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu là cùng một khái niệm.

Thực tế:

·         Phương pháp luận không phải là một kỹ thuật thu thập dữ liệu

·         Phương pháp nghiên cứu không quyết định toàn bộ cách nhìn nhận vấn đề

·         Một phương pháp luận có thể sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau

·         Một phương pháp nghiên cứu có thể được áp dụng trong nhiều phương pháp luận khác nhau nếu phù hợp

Ví dụ, khảo sát bằng bảng hỏi không tự nó đại diện cho toàn bộ phương pháp luận định lượng. Nó chỉ là một phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong một định hướng nghiên cứu nhất định.

Kết luận

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu khác nhau chủ yếu ở cấp độ nhận thức và triển khai.

Phương pháp luận thuộc cấp độ cao hơn, đóng vai trò định hướng cách tiếp cận, nguyên tắc và logic của nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu thuộc cấp độ cụ thể hơn, là các kỹ thuật được sử dụng để thực hiện quá trình thu thập và phân tích dữ liệu.

Có thể hiểu ngắn gọn:

·         Phương pháp luận trả lời: Nghiên cứu theo cách tiếp cận nào?

·         Phương pháp nghiên cứu trả lời: Nghiên cứu được thực hiện bằng cách nào?

Sự kết hợp giữa phương pháp luận phù hợp và phương pháp nghiên cứu chính xác là nền tảng để tạo ra một nghiên cứu có tính khoa học và đáng tin cậy.