Cách tiếp cận phương pháp luận là gì?

SAGE Research Methods phân biệt khá rõ hai cấp độ này: methodology liên quan đến hệ thống tư duy và cơ sở lý giải cho việc lựa chọn phương pháp, còn method là những bước hoặc kỹ thuật thực hành dùng để tiến hành nghiên cứu. Vì vậy, câu hỏi của phương pháp luận chủ yếu là “Tại sao cách nghiên cứu này phù hợp?”, trong khi câu hỏi của phương pháp cụ thể là “Nghiên cứu sẽ thực hiện việc đó bằng cách nào?”

Điểm quan trọng là cách tiếp cận phương pháp luận không tồn tại tách biệt với câu hỏi nghiên cứu. Nó tạo ra sự liên kết giữa vấn đề cần tìm hiểu, loại tri thức cần tạo ra, thiết kế nghiên cứu, loại dữ liệu cần thu thập và những phương pháp có khả năng tạo ra dữ liệu đó. Vì vậy, một nghiên cứu có phương pháp kỹ thuật tốt nhưng lựa chọn cách tiếp cận không phù hợp vẫn có thể tạo ra bằng chứng không trả lời đúng câu hỏi ban đầu. Các tài liệu phương pháp nghiên cứu cũng nhấn mạnh nguyên tắc lựa chọn thiết kế và phương pháp theo mức độ phù hợp với câu hỏi nghiên cứu thay vì mặc định một phương pháp nào đó luôn ưu việt hơn.

Cách tiếp cận phương pháp luận định hướng nghiên cứu như thế nào?

Vai trò quan trọng nhất của cách tiếp cận phương pháp luận là tạo tính nhất quán cho toàn bộ chuỗi quyết định nghiên cứu.

Giả sử một nhà nghiên cứu muốn tìm hiểu vì sao một nhóm người có một hành vi nhất định. Nếu mục tiêu thực sự là hiểu trải nghiệm, cách diễn giải và bối cảnh dẫn đến hành vi đó, dữ liệu chỉ gồm những con số về tần suất có thể chưa đủ. Ngược lại, nếu câu hỏi là mức độ phổ biến của hành vi hoặc mức độ liên hệ giữa những biến số, chỉ sử dụng các cuộc phỏng vấn chuyên sâu cũng khó tạo ra loại bằng chứng cần thiết.

Vì vậy, methodological approach không đơn thuần được lựa chọn vì nhà nghiên cứu “thích định tính” hay “quen dùng khảo sát”. Nó phải tạo được sự phù hợp giữa câu hỏi cần trả lời và loại bằng chứng có khả năng trả lời câu hỏi đó. Trong nghiên cứu phương pháp, nguyên tắc này thường được diễn đạt theo tinh thần “questions before methods”: câu hỏi đi trước, phương pháp theo sau.

Cách tiếp cận còn định hướng cách hiểu kết quả. Một con số, một lời kể của người tham gia hay một quan sát tại hiện trường không tự mang cùng một loại ý nghĩa. Giá trị của chúng phụ thuộc vào câu hỏi nghiên cứu, cách dữ liệu được tạo ra và logic mà nhà nghiên cứu sử dụng để đi từ dữ liệu đến kết luận.

Do đó, phương pháp luận không chỉ xuất hiện ở phần “phương pháp nghiên cứu” của một luận văn hay bài báo. Nó là cơ sở lý giải xuyên suốt cho việc vì sao nghiên cứu được thiết kế theo cách đó và vì sao bằng chứng thu được có thể hỗ trợ kết luận được đưa ra. SAGE cũng xem việc lựa chọn methodology là một thành phần thiết yếu của quá trình thiết kế nghiên cứu.

Một cách tiếp cận phương pháp luận liên kết những quyết định nào?

Có thể hình dung methodological approach như một “trục logic” chạy xuyên suốt nghiên cứu.

Điểm xuất phát là vấn đề và câu hỏi nghiên cứu. Câu hỏi xác định nhà nghiên cứu cần biết điều gì: cần đo lường mức độ, xác định mối liên hệ, kiểm tra một giả thuyết, hay cần hiểu ý nghĩa, trải nghiệm và cơ chế trong một bối cảnh cụ thể.

Từ đó xuất hiện quyết định về loại bằng chứng cần thiết. Khi cần biết “bao nhiêu”, “mức độ nào” hoặc một biến thay đổi cùng biến khác ra sao, bằng chứng định lượng thường có vai trò lớn. Khi cần giải thích “vì sao”, “như thế nào” hoặc người tham gia hiểu một hiện tượng theo cách nào, dữ liệu định tính có thể phù hợp hơn. Nghiên cứu định tính đặc biệt phù hợp với những câu hỏi về bản chất, bối cảnh, cách trải nghiệm hoặc nguyên nhân chưa được hiểu rõ.

Sau đó, cách tiếp cận mới dẫn tới thiết kế nghiên cứu và phương pháp cụ thể: cần nghiên cứu đối tượng nào, tạo dữ liệu bằng hình thức nào, phân tích dữ liệu theo logic nào và diễn giải kết quả ở phạm vi nào.

Chuỗi quan hệ vì thế có thể hiểu theo hướng:

Câu hỏi nghiên cứu → loại tri thức cần tạo ra → cách tiếp cận phương pháp luận → thiết kế nghiên cứu → phương pháp tạo và phân tích dữ liệu → diễn giải kết quả.

Trong thực tế, chuỗi này không phải lúc nào cũng hoàn toàn tuyến tính. Đặc biệt trong nghiên cứu định tính, thu thập dữ liệu, phân tích và điều chỉnh thiết kế có thể diễn ra theo vòng lặp. Những phát hiện mới đôi khi khiến nhà nghiên cứu phải điều chỉnh câu hỏi hoặc cách thu thập dữ liệu.

Điều không thay đổi là yêu cầu về sự phù hợp nội tại: các quyết định phải hỗ trợ cùng một mục tiêu nhận thức. Nếu câu hỏi, dữ liệu và cách diễn giải dựa trên những logic không tương thích, nghiên cứu sẽ gặp vấn đề dù từng kỹ thuật riêng lẻ được thực hiện đúng.

Định tính, định lượng và hỗn hợp khác nhau ở cấp độ tiếp cận ra sao?

Định tính, định lượng và hỗn hợp là ba nhãn thường được sử dụng để định hướng ban đầu cho nghiên cứu. Tuy nhiên, chúng nên được hiểu như những nhóm tiếp cận rộng thay vì ba công thức cố định áp dụng giống nhau trong mọi ngành.

Cách tiếp cận định tính

Cách tiếp cận định tính phù hợp khi trọng tâm là bản chất, ý nghĩa, trải nghiệm, quá trình hoặc bối cảnh của một hiện tượng. Dữ liệu thường ở dạng ngôn ngữ, quan sát, tài liệu hoặc biểu đạt của người tham gia thay vì chủ yếu ở dạng số.

Điều đó không có nghĩa định tính chỉ là “phỏng vấn”. Phỏng vấn là một phương pháp thu thập dữ liệu. Phía trên nó còn có cách tiếp cận phương pháp luận quyết định vì sao lời kể của người tham gia là loại bằng chứng thích hợp và chúng cần được diễn giải theo logic nào.

Trong các truyền thống định tính, những cách tiếp cận như hiện tượng học, dân tộc học hay grounded theory còn đưa ra các góc nhìn khác nhau đối với hiện tượng, đơn vị phân tích và quá trình tạo tri thức. Vì vậy, “định tính” vẫn là một phạm trù rộng chứ chưa phải toàn bộ mô tả phương pháp luận của một nghiên cứu.

Cách tiếp cận định lượng

Cách tiếp cận định lượng thường phù hợp khi nhà nghiên cứu cần đo lường các đặc điểm hoặc biến số, kiểm tra quan hệ, so sánh nhóm, ước lượng mức độ hay kiểm định những kỳ vọng có thể biểu diễn bằng dữ liệu số.

Ở đây, cách tiếp cận phương pháp luận định hướng việc chuyển những khái niệm cần nghiên cứu thành những đại lượng có thể quan sát hoặc đo lường, xác định loại dữ liệu cần thiết và lựa chọn cách phân tích tương ứng. Trong nhiều nghiên cứu định lượng, giả thuyết được phát triển từ lý thuyết rồi được kiểm tra bằng dữ liệu, mặc dù không phải mọi nghiên cứu định lượng đều bắt buộc theo đúng một mô hình suy diễn duy nhất.

Vì vậy, định lượng cũng không đồng nghĩa với một công cụ cụ thể như bảng hỏi hoặc phần mềm thống kê. Công cụ chỉ là phương tiện triển khai một logic nghiên cứu rộng hơn.

Cách tiếp cận hỗn hợp

Mixed methods được sử dụng khi câu hỏi nghiên cứu cần cả bằng chứng định lượng lẫn định tính và cần sự tích hợp giữa hai nguồn bằng chứng đó. Các định nghĩa phương pháp học về mixed methods nhấn mạnh việc kết hợp thành phần định tính và định lượng trong một nghiên cứu hoặc chương trình nghiên cứu.

Điểm cốt lõi không phải chỉ là thực hiện một khảo sát rồi thêm vài cuộc phỏng vấn. Hai thành phần cần có quan hệ về mặt nghiên cứu: một thành phần có thể giải thích kết quả của thành phần kia, bổ sung một khía cạnh còn thiếu hoặc được tích hợp để tạo ra kết luận mà một nguồn dữ liệu riêng lẻ khó cung cấp. Các thiết kế hỗn hợp vì vậy có thể khác nhau về thứ tự, mức độ ưu tiên và thời điểm tích hợp dữ liệu.

Cũng cần tránh xem ba nhãn định tính, định lượng và hỗn hợp như ba “hệ triết học” hoàn toàn cố định. Trong giới phương pháp học vẫn tồn tại tranh luận về mức độ gắn kết giữa lựa chọn phương pháp, methodology và các giả định nhận thức luận. Chẳng hạn, có các học giả phản đối việc coi mixed methods đương nhiên là một “paradigm thứ ba”.

Cách tiếp cận phương pháp luận khác phương pháp và thiết kế nghiên cứu thế nào?

Ba khái niệm thường bị dùng thay cho nhau, nhưng chúng nằm ở những cấp độ quyết định khác nhau. SAGE phân biệt methodology là nền tảng tư duy dùng để biện minh cho các phương pháp, còn method là những bước thực hành cụ thể. Các tài liệu về thiết kế nghiên cứu cũng tách research approach khỏi những công cụ thu thập, phân tích và diễn giải dữ liệu cụ thể.

Chẳng hạn, “phỏng vấn bán cấu trúc” không phải tự thân là một phương pháp luận. Nó là một phương pháp thu thập dữ liệu có thể được sử dụng trong nhiều cách tiếp cận và thiết kế khác nhau. Tương tự, việc dùng dữ liệu số không tự động giải thích toàn bộ logic phương pháp luận của nghiên cứu.

Ranh giới giữa các thuật ngữ cũng không tuyệt đối trong mọi ngành. Một khái niệm như case study, ethnography hay grounded theory có thể được các truyền thống học thuật mô tả ở những cấp độ hơi khác nhau. Vì vậy, điều quan trọng hơn việc áp đặt một hệ nhãn cứng là nói rõ thuật ngữ đang được dùng theo nghĩa nào và chứng minh sự nhất quán giữa câu hỏi, cách tiếp cận, thiết kế và phương pháp. SAGE ghi nhận chính sự đa dạng này trong cách các methodology được gọi và sử dụng giữa những ngành nghiên cứu.

Chọn cách tiếp cận phương pháp luận dựa trên điều gì?

Tiêu chí đầu tiên không phải là “phương pháp nào mạnh hơn”, mà là câu hỏi đang đòi hỏi loại câu trả lời nào.

Nếu mục tiêu là ước lượng, đo lường hoặc kiểm tra một quan hệ đã được xác định tương đối rõ, một định hướng định lượng có thể phù hợp. Nếu mục tiêu là khám phá cách con người trải nghiệm một hiện tượng, lý giải một quá trình hoặc tìm những nguyên nhân chưa được nhận diện, định tính thường có lợi thế. Khi một vấn đề vừa cần xác định mô hình tổng quát vừa cần giải thích cơ chế hoặc bối cảnh phía sau mô hình đó, mixed methods có thể tạo thêm giá trị nếu hai phần được tích hợp thực sự.

Sau câu hỏi nghiên cứu là mức độ phù hợp giữa loại bằng chứng và kết luận dự kiến. Nếu nghiên cứu muốn đưa ra kết luận về mức độ phổ biến nhưng chỉ tiếp cận một số trường hợp nhằm khám phá trải nghiệm sâu, phạm vi kết luận sẽ vượt quá bằng chứng. Ngược lại, nếu nghiên cứu muốn lý giải một trải nghiệm phức tạp nhưng chỉ đo vài biến số đã xác định trước, những yếu tố bất ngờ hoặc phụ thuộc bối cảnh có thể không được ghi nhận.

Khả năng triển khai cũng quan trọng, nhưng nên được xem là một điều kiện giới hạn chứ không phải điểm xuất phát. Thời gian, khả năng tiếp cận dữ liệu và năng lực phân tích có thể khiến nhà nghiên cứu phải thu hẹp thiết kế. Tuy nhiên, việc chọn một cách tiếp cận chỉ vì “dễ làm” mà không còn đủ khả năng trả lời câu hỏi là dấu hiệu cho thấy câu hỏi hoặc thiết kế cần được điều chỉnh.

Một cách tự kiểm tra hữu ích là hỏi: Nếu dùng cách tiếp cận này, loại bằng chứng tôi thu được có thực sự cho phép trả lời câu hỏi nghiên cứu không? Đây cũng là tinh thần của nguyên tắc “fit” giữa câu hỏi và phương pháp được nhấn mạnh trong tài liệu phương pháp nghiên cứu.

Ví dụ từ câu hỏi nghiên cứu đến lựa chọn phương pháp

Giả sử một nhóm nghiên cứu quan tâm đến tình trạng sinh viên ngừng học một khóa trực tuyến.

Nếu câu hỏi là “Tỷ lệ sinh viên ngừng học là bao nhiêu và những đặc điểm nào liên quan đến khả năng ngừng học?”, trọng tâm nằm ở đo lường và mối liên hệ giữa các biến. Một cách tiếp cận định lượng sẽ tạo cơ sở hợp lý để xác định dữ liệu cần thu thập và phương pháp phân tích.

Nếu câu hỏi chuyển thành “Vì sao sinh viên quyết định ngừng học và họ trải nghiệm những trở ngại đó như thế nào?”, loại tri thức cần tạo ra đã khác. Nhà nghiên cứu cần tiếp cận ý nghĩa, trải nghiệm và bối cảnh của người học; vì vậy một cách tiếp cận định tính sẽ phù hợp hơn.

Nếu nhóm nghiên cứu muốn biết vừa có những mô hình bỏ học nào trong toàn bộ nhóm sinh viên, vừa muốn hiểu vì sao những mô hình đó xuất hiện, một thiết kế hỗn hợp có thể được cân nhắc. Chẳng hạn, dữ liệu định lượng có thể giúp nhận diện một nhóm có tỷ lệ bỏ học đáng chú ý, còn thành phần định tính giúp tìm hiểu cơ chế hoặc trải nghiệm phía sau kết quả đó. Logic này tương đồng với các thiết kế mixed methods trong đó một thành phần được sử dụng để giải thích hoặc phát triển từ kết quả của thành phần kia.

Ba trường hợp có thể nghiên cứu cùng một hiện tượng, nhưng chúng không thực sự đặt cùng một câu hỏi. Chính sự khác biệt về loại tri thức cần tạo ra làm thay đổi cách tiếp cận phương pháp luận và kéo theo những quyết định về thiết kế, dữ liệu và phương pháp.

Cách tiếp cận phương pháp luận vì thế không nên được hiểu như tên của một kỹ thuật nghiên cứu. Nó là logic định hướng giải thích vì sao một cấu trúc nghiên cứu và một tập hợp phương pháp cụ thể có khả năng tạo ra loại bằng chứng cần thiết để trả lời câu hỏi nghiên cứu.

Hiểu đúng cấp độ này giúp nhà nghiên cứu tránh đi từ công cụ đến câu hỏi — chẳng hạn quyết định dùng khảo sát trước rồi mới tìm vấn đề phù hợp với khảo sát. Trình tự hợp lý hơn là bắt đầu từ câu hỏi và loại tri thức cần tạo ra, sau đó lựa chọn cách tiếp cận, thiết kế và phương pháp sao cho toàn bộ chuỗi quyết định nhất quán. Đó cũng là tiêu chí quan trọng để đánh giá một lựa chọn phương pháp luận: không phải nó có vẻ “mạnh” hay phổ biến đến đâu, mà là nó phù hợp đến mức nào với câu hỏi mà nghiên cứu thực sự cần trả lời.