Giả định phương pháp luận ảnh hưởng đến nghiên cứu thế nào?

Ảnh hưởng này không có nghĩa giả định phương pháp luận quyết định trước kết quả. Chính xác hơn, chúng tạo ra một khung lựa chọn và suy luận: nhà nghiên cứu nhìn vấn đề qua câu hỏi nào, biến một khái niệm thành dữ liệu ra sao, sử dụng phương pháp nào, chú ý đến mẫu hình nào và giới hạn kết luận ở đâu. Hai nghiên cứu cùng quan tâm một hiện tượng vì thế có thể đặt câu hỏi khác nhau và tạo ra những loại tri thức khác nhau mà vẫn hợp lý về mặt phương pháp.

Giả định phương pháp luận tạo ra chuỗi quyết định nghiên cứu

Giả định phương pháp luận có thể hiểu là những tiền đề về cách tiến hành việc tìm hiểu một hiện tượng để tạo ra tri thức có thể bảo vệ được. Chúng liên quan chặt chẽ với các giả định bản thể luận và nhận thức luận nhưng không hoàn toàn đồng nhất với chúng. Bản thể luận quan tâm đến bản chất của thực tại; nhận thức luận quan tâm đến việc con người có thể biết thực tại đó bằng cách nào; còn phương pháp luận chuyển những tiền đề ấy thành logic tổ chức quá trình nghiên cứu.

Điểm quan trọng là phương pháp không xuất hiện độc lập ở cuối chuỗi. Trong những khung phương pháp luận được sử dụng rộng rãi, chẳng hạn cách Crotty liên kết nhận thức luận, góc nhìn lý thuyết, phương pháp luận và phương pháp, hay cách Creswell đặt worldview trong quan hệ với thiết kế và phương pháp nghiên cứu, lựa chọn kỹ thuật thu thập dữ liệu được xem là hệ quả của những lựa chọn nhận thức nằm ở phía trước.

Cơ chế tác động có thể hình dung theo chuỗi: giả định → câu hỏi nghiên cứu → loại bằng chứng cần có → cách tạo dữ liệu → cách phân tích → cách diễn giải → phạm vi kết luận. Mỗi mắt xích giới hạn một phần những lựa chọn ở mắt xích tiếp theo.

Chẳng hạn, nếu nhà nghiên cứu cho rằng một đặc tính có thể được đo tương đối ổn định giữa nhiều cá nhân, họ có cơ sở để xây dựng thang đo, so sánh điểm số và tìm quan hệ giữa các biến. Nếu giả định rằng ý nghĩa của đặc tính đó phụ thuộc mạnh vào bối cảnh và cách người tham gia tự diễn giải trải nghiệm, việc quy toàn bộ hiện tượng về một điểm số có thể làm mất phần tri thức mà nghiên cứu muốn khám phá.

Do đó, ảnh hưởng quan trọng nhất của giả định phương pháp luận không nằm ở một kỹ thuật riêng lẻ. Nó nằm ở việc xác định điều gì trở thành đối tượng có thể quan sát và điều gì được xem là một câu trả lời có ý nghĩa.

Giả định phương pháp luận định hướng cách đặt câu hỏi nghiên cứu

Một câu hỏi nghiên cứu không chỉ phản ánh chủ đề mà còn chứa quan niệm về loại câu trả lời có thể tồn tại.

Giả sử hai nhóm cùng nghiên cứu sự gắn kết của sinh viên trong môi trường học trực tuyến. Một nghiên cứu xuất phát từ giả định rằng mức độ gắn kết có những thuộc tính có thể đo và so sánh giữa người học có thể hỏi: “Các yếu tố nào có quan hệ với mức độ gắn kết của sinh viên?” Cách đặt câu hỏi này dẫn đến việc xác định biến, xây dựng hoặc lựa chọn thang đo và phân tích quan hệ giữa các đại lượng.

Một nghiên cứu khác có thể giả định rằng “gắn kết” là trải nghiệm được hình thành thông qua tương tác giữa người học, công nghệ, giảng viên và hoàn cảnh cá nhân. Khi đó, câu hỏi thích hợp hơn có thể là: “Sinh viên hiểu và trải nghiệm sự gắn kết trong học trực tuyến như thế nào?” Trọng tâm chuyển từ đo mức độ sang tìm hiểu ý nghĩa và bối cảnh.

Không thể nói một câu hỏi mặc nhiên tốt hơn câu hỏi kia. Chúng tạo ra hai loại tri thức khác nhau. Câu hỏi thứ nhất thuận lợi cho việc nhận diện mẫu hình và quan hệ có thể so sánh. Câu hỏi thứ hai cho phép nhận diện những cơ chế trải nghiệm hoặc ý nghĩa mà một biến định lượng có thể không biểu hiện đầy đủ.

Giả định còn ảnh hưởng đến đơn vị phân tích. Một vấn đề có thể được xem chủ yếu là thuộc tính của cá nhân, quan hệ giữa các nhóm, quá trình tương tác hoặc hiện tượng gắn với bối cảnh. Chỉ riêng lựa chọn này đã làm thay đổi dữ liệu cần thu thập và loại kết luận có thể bảo vệ.

Tuy nhiên, giả định không viết thay câu hỏi cho nhà nghiên cứu. Câu hỏi còn phải phù hợp với vấn đề thực tế, tri thức đã có và khả năng tiếp cận dữ liệu. Vai trò của giả định phương pháp luận là xác lập logic khiến một dạng câu hỏi trở nên phù hợp hơn một dạng khác.

Giả định xác định dữ liệu và bằng chứng nào được coi là phù hợp

Sau khi câu hỏi được hình thành, ảnh hưởng của giả định phương pháp luận thể hiện rõ ở tiêu chuẩn xác định bằng chứng.

Nếu một khái niệm được giả định là có thể biểu diễn bằng những thuộc tính đo lường tương đối nhất quán, nghiên cứu có thể chuyển khái niệm đó thành biến quan sát, chỉ số hoặc thang đo. Dữ liệu khi ấy được cấu trúc để phục vụ so sánh, ước lượng và kiểm tra quan hệ. Quy mô mẫu, sai số đo, độ tin cậy của thang đo và tính hợp lệ của phép suy luận trở thành những vấn đề trọng tâm.

Nếu hiện tượng được giả định là phụ thuộc sâu vào bối cảnh và ý nghĩa chủ quan, dữ liệu giàu ngữ cảnh như phỏng vấn, quan sát hoặc tài liệu có thể phù hợp hơn. Nhà nghiên cứu khi đó quan tâm đến cách một ý nghĩa được hình thành, sự khác biệt giữa các trường hợp, những trường hợp không phù hợp với mẫu hình ban đầu và ảnh hưởng của vị trí người nghiên cứu đến quá trình diễn giải.

Đây cũng là lý do không nên đồng nhất phương pháp với giả định phương pháp luận. Một công cụ không tự động mang theo toàn bộ một hệ giả định. Phỏng vấn có thể được dùng để diễn giải sâu trải nghiệm, nhưng nội dung phỏng vấn cũng có thể được mã hóa thành các biến để phân tích theo một logic khác. Tương tự, dữ liệu số không bắt buộc nhà nghiên cứu phải xem mọi hiện tượng là hoàn toàn khách quan hoặc độc lập với bối cảnh.

Điều quyết định là mối liên kết giữa câu hỏi, cách dữ liệu được tạo ra và loại suy luận được thực hiện từ dữ liệu đó.

Điều này cũng sửa một hiểu nhầm phổ biến: bằng chứng không chỉ có giá trị khi được lượng hóa. Ngược lại, dữ liệu định tính cũng không trở thành bằng chứng đáng tin chỉ vì nó cung cấp mô tả chi tiết. Mỗi cách tiếp cận đều phải đáp ứng các tiêu chí chất lượng tương ứng với logic nghiên cứu của mình, chẳng hạn kiểm tra độ phù hợp của phép đo và mô hình trong nghiên cứu định lượng, hoặc kiểm tra tính nhất quán của diễn giải, trường hợp phản chứng, sự phản tư và khả năng truy nguyên lập luận trong nghiên cứu định tính.

Giả định chi phối cách phân tích và diễn giải kết quả

Ảnh hưởng của giả định phương pháp luận không kết thúc khi dữ liệu đã được thu thập. Nó đặc biệt quan trọng ở giai đoạn chuyển từ dữ liệu sang kết luận.

Phân tích luôn đòi hỏi quyết định về điều gì đáng chú ý. Với một logic nghiên cứu thiên về đo lường và ước lượng, nhà nghiên cứu có thể tập trung vào mức độ của một quan hệ, độ bất định của ước lượng, khả năng giải thích thay thế và mức độ mà mô hình phù hợp với dữ liệu. Một nghiên cứu diễn giải có thể tập trung vào mẫu hình ý nghĩa, sự khác biệt giữa các trường hợp, quá trình một quan niệm được hình thành và những chi tiết làm thay đổi cách hiểu ban đầu.

Vì vậy cần phân biệt kết quả phân tích với ý nghĩa được gán cho kết quả. Một hệ số thống kê, một mẫu hình mã hóa hay một chủ đề xuất hiện trong dữ liệu chưa tự nó trả lời toàn bộ câu hỏi nghiên cứu. Nhà nghiên cứu còn phải xác định kết quả đó đại diện cho điều gì và có thể hỗ trợ loại kết luận nào.

Giả sử một thang đo cho thấy hai nhóm sinh viên khác nhau về điểm gắn kết. Kết quả này có thể cung cấp bằng chứng về sự khác biệt theo định nghĩa đo lường đã sử dụng. Nó chưa tự động chứng minh nguyên nhân của khác biệt, cũng chưa chứng minh rằng hai nhóm hiểu khái niệm “gắn kết” theo cùng một cách. Muốn đi đến những kết luận đó cần thêm giả định và bằng chứng tương ứng.

Đó là điểm mà giả định phương pháp luận trở thành quy tắc suy luận. Nó không chỉ ảnh hưởng việc nhà nghiên cứu nhìn thấy gì trong dữ liệu mà còn ảnh hưởng khoảng cách được phép đi từ quan sát đến kết luận.

Tuy nhiên, diễn giải không phải hoạt động tùy ý. Dữ liệu, thiết kế nghiên cứu, chất lượng phép đo, các trường hợp phản chứng và những giải thích cạnh tranh đều có khả năng giới hạn diễn giải. Một hệ giả định hợp lý không cho phép nhà nghiên cứu bỏ qua bằng chứng chỉ vì bằng chứng đó không phù hợp với cách nhìn ban đầu.

Ảnh hưởng này có giới hạn: giả định không quyết định trước kết quả

Một trong những hiểu nhầm lớn nhất là xem giả định phương pháp luận như một dạng thành kiến khiến nhà nghiên cứu chắc chắn tìm thấy điều mình đã tin từ trước.

Giả định và thiên lệch không phải cùng một khái niệm. Không có nghiên cứu nào hoàn toàn không cần tiền đề về cách đặt câu hỏi, tạo dữ liệu hoặc suy luận. Vấn đề phát sinh khi các tiền đề quan trọng bị che giấu, không được kiểm tra hoặc không phù hợp với loại kết luận mà nghiên cứu muốn đưa ra.

Một giả định phương pháp luận tốt vì thế phải có thể được nhận diện và biện minh. Sau khi nó xác định logic nghiên cứu, dữ liệu vẫn có thể bác bỏ kỳ vọng, buộc nhà nghiên cứu thay đổi cách giải thích hoặc giới hạn kết luận. Nếu mọi kết quả đều được diễn giải sao cho phù hợp với giả định ban đầu, vấn đề không còn nằm ở việc có giả định mà nằm ở khả năng kiểm tra và sửa đổi lập luận.

Cũng không nên suy luận rằng nghiên cứu định lượng mặc nhiên “không có giả định”, còn nghiên cứu định tính chỉ dựa vào góc nhìn chủ quan. Mô hình định lượng phụ thuộc vào nhiều giả định về phép đo, cấu trúc dữ liệu và điều kiện suy luận. Nghiên cứu định tính cũng phải chứng minh vì sao cách diễn giải của mình phù hợp với dữ liệu và phải xử lý những bằng chứng không khớp với diễn giải thuận tiện nhất.

Mỗi lựa chọn còn tạo ra một đánh đổi. Chuẩn hóa hiện tượng thành những biến có thể so sánh giúp tăng khả năng ước lượng và đối chiếu giữa nhiều trường hợp nhưng có thể làm mất một phần ngữ cảnh. Giữ lại ngữ cảnh phong phú giúp hiểu sâu quá trình và ý nghĩa nhưng thường không cho phép chuyển thẳng kết luận sang một quần thể rộng theo logic suy luận thống kê.

Như vậy, giả định phương pháp luận định hướng phạm vi quan sát và suy luận chứ không thay thế bằng chứng. Chất lượng nghiên cứu phụ thuộc vào việc các giả định có được làm rõ, kiểm tra và đặt đúng giới hạn hay không.

Sự nhất quán giữa giả định, câu hỏi và phương pháp quyết định sức mạnh của lập luận

Trong thực hành nghiên cứu, việc quan trọng không phải chọn một trường phái rồi gắn nhãn cho nghiên cứu. Điều cần kiểm tra là toàn bộ chuỗi lập luận có nhất quán hay không.

Nhà nghiên cứu có thể bắt đầu bằng bốn câu hỏi: mình đang giả định điều gì về hiện tượng; câu hỏi nghiên cứu yêu cầu loại tri thức nào; dữ liệu hiện có thực sự cho phép quan sát điều gì; và kết luận cuối cùng có đi xa hơn khả năng của thiết kế hay không. Khi bốn lớp này nối được với nhau, lựa chọn phương pháp có thể được giải thích bằng logic thay vì bằng thói quen.

Ví dụ, nếu câu hỏi nhằm ước lượng một quan hệ có thể so sánh giữa nhiều trường hợp nhưng dữ liệu chỉ là một số cuộc phỏng vấn được chọn để khám phá trải nghiệm, vấn đề không nằm ở việc phỏng vấn là phương pháp “yếu”. Vấn đề là bằng chứng đó không phù hợp với loại suy luận mà câu hỏi đang yêu cầu. Ngược lại, nếu mục tiêu là hiểu quá trình hình thành ý nghĩa trong một bối cảnh cụ thể, việc chỉ có một chỉ số tổng hợp từ khảo sát có thể tạo ra cùng một dạng lệch pha.

Kiểm tra tính nhất quán cũng cần tiếp tục ở giai đoạn phân tích. Trong nghiên cứu định lượng, có thể xem xét các mô hình thay thế, độ nhạy của kết quả với những đặc tả khác nhau và giới hạn của phép suy luận. Trong nghiên cứu định tính, có thể kiểm tra trường hợp phản chứng, đối chiếu nhiều nguồn dữ liệu và phản tư về vai trò của nhà nghiên cứu. Các kỹ thuật khác nhau nhưng cùng phục vụ một mục tiêu: xem kết luận có đứng vững khi những tiền đề quan trọng bị chất vấn hay không.

Khi kết hợp nhiều phương pháp, yêu cầu này càng quan trọng. Mixed methods không đơn giản là dùng cả bảng hỏi lẫn phỏng vấn. Nhà nghiên cứu còn phải giải thích hai loại dữ liệu đóng vai trò gì, chúng trả lời những phần nào của câu hỏi và cách xử lý khi các nguồn bằng chứng không dẫn đến cùng một kết luận.

Vì thế, cách quản lý ảnh hưởng của giả định phương pháp luận không phải cố loại bỏ mọi giả định. Cách khả thi hơn là làm chúng đủ rõ để người đọc có thể theo dõi chuỗi tiền đề → phương pháp → bằng chứng → diễn giải, đánh giá sự phù hợp của từng bước và nhận biết chính xác giới hạn của kết luận.

Giả định phương pháp luận ảnh hưởng đến nghiên cứu từ cách xác định vấn đề cho đến cách diễn giải kết quả. Chúng định hướng loại câu hỏi được đặt ra, điều gì được coi là bằng chứng, phương pháp nào phù hợp và loại suy luận nào có thể được bảo vệ. Tuy nhiên, chúng không quyết định trước kết quả và không cho phép nhà nghiên cứu diễn giải dữ liệu tùy ý. Một nghiên cứu có lập luận vững khi các giả định được nêu rõ, phù hợp với câu hỏi, nhất quán với cách tạo và phân tích dữ liệu, đồng thời giới hạn kết luận đúng với khả năng của bằng chứng.