Trang chủ »

Những kinh nghiệm phòng chống sốt xuất huyết, sốt rét

Những kinh nghiệm phòng chống sốt xuất huyết, sốt rét
(Ngày đăng: 23-12-2018 19:15:56)
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện trên thế giới có khoảng 3,3 tỷ người ở 109 quốc gia đang phải đối mặt với hiểm họa sốt rét và trên 50 triệu ca sốt xuất huyết mỗi năm, thủ phạm chính là muỗi. Để đối phó với căn bệnh nguy hiểm này, cộng đồng thế giới đã và đang đạt được những thành tựu rất đáng khích lệ, trong đó có những tiến bộ tiêu biểu dưới đây. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện trên thế giới có khoảng 3,3 tỷ người ở 109 quốc gia đang phải đối mặt với hiểm họa sốt rét và trên 50 triệu ca sốt xuất huyết mỗi năm, thủ phạm chính là muỗi. Để đối phó với căn bệnh nguy hiểm này, cộng đồng thế giới đã và đang đạt được những thành tựu rất đáng khích lệ, trong đó có những tiến bộ tiêu biểu dưới đây.

Giải mã thành công hệ gen của ba loại muỗi chính

Mới đây, các chuyên gia ở ĐH California Mỹ (UOC) đã giải mã thành công hệ gen của loài muỗi Quinauefasciatus Culex. Như vậy đến nay khoa học đã giải mã thành công 3 loại muỗi gây bệnh chính là muỗi Aedes aegypti(năm 2007) gây bệnh sốt xuất huyết (SXH), sốt vàng da; muỗi Anopheles gambiae gây bệnh sốt rét (năm 2002) và gần đây nhất (tháng 10/2010) giải mã xong hệ gen của loài muỗi Quinauefasciatus Culex - thủ phạm gây bệnh bạch huyết.
Riêng loài muỗi thứ ba vừa được giải mã có số lượng đông nhất, với trên 1.200 loài, 19.000 gen, lớn hơn 1/5 hệ gen của muỗi gây bệnh SXH và gấp đôi hệ gen của muỗi gây bệnh sốt rét. Theo TS. Peter Arensburger, Trưởng nhóm nghiên cứu ở UOC thì việc giải mã thành công hệ gen của 3 loài muỗi nói trên sẽ giúp khoa học tìm ra những công cụ mới tiêu diệt chúng để hạn chế những căn bệnh nan y do chúng truyền sang cho con người, đặc biệt là bệnh sốt rét và SXH.

Sử dụng muỗi nhiễm khuẩn để dập tắt dịch SXH

GS. Scott O’Neill cùng các cộng sự ở Đại học Monash (MU), Melbourne, Australia vừa tìm ra một giải pháp mới sử dụng muỗi nhiễm khuẩn để dập tắt ổ dịch SXH. Đây là giải pháp đơn giản, rẻ tiền và có hiệu quả cao. Các nhà khoa học đã sử dụng khuẩn Wolbachia để làm nhiễm muỗi gây lan truyền bệnh SXH. Wolbachia là loại khuẩn phổ biến ở ruồi giấm và 2/3 ở các loài côn trùng khác nhưng lại không có ở muỗi Aedes aegypti. Trong nghiên cứu này, các chuyên gia ở Đại học MU đã tạo ra được một loại chủng Wolbachia mới có khả năng tồn tại ngay trong cơ thể muỗi truyền bệnh SXH, nó làm giảm một nửa tuổi thọ của muỗi, tiêu chí rất quan trọng có liên quan đến căn bệnh SXH. Nói cụ thể hơn là do tuổi thọ quá ngắn nên muỗi nhiễm khuẩn chết trước khi truyền bệnh.
Ngoài ra, khuẩn Wolbachia còn giúp muỗi kháng lại virut gây bệnh SXH nên hạn chế quá trình phát triển của virut ngay trong cơ thể của muỗi, giảm nguy cơ lan truyền bệnh sang cho con người. Khuẩn Wolbachia còn có tốc độ phát triển nhanh trong cộng đồng của muỗi, gia tăng mức độ truyền bệnh và cuối cùng làm cho số lượng muỗi lan truyền bệnh giảm mạnh trong khi đó mối nguy hiểm của khuẩn Wolbachia ở người lại không đáng kể nên liệu pháp dùng khuẩn để tiêu diệt muỗi truyền bệnh SXH có tính khả thi cao trong cuộc chiến phòng chống bệnh SXH của nhân loại trong tương lai gần.

Thử nghiệm thả muỗi chuyển gen vào môi trường tự nhiên

Theo tờ Nature Biotechnology của Anh số ra cuối tháng 10/2011, trong năm 2009 và 2010, các nhà khoa học của Anh đã thả trên 19.000 muỗi đực Aedes aegypti đã được chuyển gen vào môi trường tự nhiên tại đảo Cayman Island để nó giao phối và tiêu diệt những con muỗi cái gây lan truyền virut bệnh SXH. Cụ thể hơn là làm cho những con muỗi cái này vô sinh, không cho ra đời những “hậu duệ” gây bệnh và dần dần số lượng muỗi sẽ giảm đi. Gần đây, Cơ quan An toàn sinh học Malaysia (NBB) đã phê duyệt, cho phép Viện Nghiên cứu y học Malaysia (IMR) thả những con muỗi vằn Aedes aepypti chuyển gen vào tự nhiên tại hai địa điểm là Bentong và Alor Gajah để thẩm định tuổi thọ, khả năng bay xa và khả năng hạn chế “dân số” muỗi gây bệnh.
Muỗi chuyển gen (GMO hay GMM) là sản phẩm của Công ty Sinh học Oxitec Limited của Anh, được ra đời bằng kỹ thuật chuyển gen có tên là tTA (tetracycline-controlled transcription activation (tạm dịch, tác nhân hoạt hóa phiên mã điều tiết bằng tetracycline). Theo đó, gen tTA được chia nhỏ ngay trong hệ gen của muỗi bằng cách làm tăng tính hoạt hóa protein hay còn gọi là chu trình phản hồi tích cực. Trong kỹ thuật này, các tế bào sẽ tạo ra protein có nhiều tTA và hạn chế các protein có công suất thấp, cuối cùng sẽ làm côn trùng không thể sống nổi. Những thế hệ con cái của muỗi chuyển gen chỉ tồn tại trong giai đoạn ấu trùng và tự diệt vong khi còn ở dạng nhộng.
Qua thử nghiệm ở những trứng muỗi thu được tại vùng đảo Cayman Island cho thấy, muỗi chuyển gen vẫn phối giống thành công mặc dù chúng không khỏe bằng những con muỗi đực tự nhiên. Tuy dự án tạo ra giống muỗi GMO được xem là thành công nhưng dư luận cũng lo ngại về mặt trái của kỹ thuật này, bởi khi đã thả ra môi trường thì thu về không dễ, hay khả năng đáp ứng cho tiến độ sinh sản tự nhiên của loài muỗi phải cần đến một lượng lớn muỗi đực GMO, ấu trùng của muỗi GMO vốn được “lập trình để chết” nhưng thực tế vẫn còn một lượng nhỏ sống sót. Cuối cùng là sai sót của con người khi phân loại muỗi, nếu còn cả muỗi cái lẫn vào và được thả vào môi trường thì hiểm họa thật khó lường.

Sử dụng khuẩn BTI để diệt muỗi

Khuẩn BTI (Bacillus Thuringiensis Israelensis.) được con người phát hiện ra vào thập niên 70 ở thế kỷ trước và hiện đang được dùng dưới dạng chế phẩm sinh học để tiêu diệt muỗi gây bệnh SXH, nhất là lăng quăng với tên gọi như Teknar, Vectobac và Bactimos. Đây là vi khuẩn gram dương có nhiều ở vùng Thuringia của Đức. Nó có khả năng tổng hợp protein gây tê liệt ấu trùng ở loài muỗi, cũng như côn trùng gây hại cho cây trồng, chế phẩm được sản xuất khuẩn này ít độc với môi trường và các côn trùng có ích, không độc đối với cá và ong. Chế phẩm BTI diệt muỗi thường ở dạng khô, dạng hạt, viên nén, được rắc xuống những vùng nước được xem là môi trường thuận lợi để muỗi đẻ trứng và nở thành ấu trùng rồi phát triển thành muỗi.
Nó có tác dụng tiêu diệt ấu trùng (lăng quăng) do ăn phải các chế phẩm từ BTI. Sau khi ăn BTI, độc tố của BTI sẽ ngấm vào hệ thống ruột của lăng quăng. Nhờ một loại enzym đặc hiệu chỉ có ở ruồi giấm và muỗi nên nó kích hoạt độc tố này là hủy diệt các tế bào trong cơ thể và làm cho lăng quăng bị tiêu diệt. Khi dùng chế phẩm BTI cần lưu ý không cho vào bể nước uống, dùng đúng hướng dẫn theo quy định và chỉ dùng ở môi trường tĩnh và theo thời hạn có hiệu lực theo quy định. Sản phẩm BTI được người Mỹ và Đức sử dụng khá thành công trong công cuộc phòng chống dịch bệnh do muỗi gây ra, đặc biệt là dịch SXH.